Khu danh thắng Hà Tiên
Hà Tiên là một nơi mà lịch sử mở đất, thơ văn và cảnh quan tự nhiên chồng lên nhau rất rõ. Ít điểm du lịch nào ở miền Tây Nam Bộ có thể kể cùng lúc cả ba lớp câu chuyện ấy trong một hành trình nửa ngày.
Lớp đầu tiên là câu chuyện của họ Mạc. Cục Di sản văn hóa ghi nhận Mạc Cửu gắn với lịch sử hình thành Hà Tiên; năm một nghìn bảy trăm lẻ tám, ông dâng biểu thần phục chúa Nguyễn và xin sáp nhập vùng Hà Tiên vào Đại Việt. Ông mất năm một nghìn bảy trăm ba mươi lăm và được truy phong, còn nhân dân Hà Tiên thờ phụng ông cho đến tận ngày nay. Hằng năm vào ngày hai mươi lăm đến hai mươi bảy tháng Năm âm lịch, lễ giỗ Đức Khai trấn Mạc Cửu được tổ chức để tri ân bậc tiền nhân có công khai khẩn và bảo vệ vùng đất Hà Tiên.
Khi nhắc đến Hà Tiên, người ta thường nói đến "Hà Tiên thập cảnh", tức mười cảnh đẹp của vùng đất này. Các tên như Thạch Động Thôn Vân, Đông Hồ Ấn Nguyệt hay Bình San Điệp Thúy vừa là địa danh, vừa là hình ảnh thi ca của người xưa. Khi đi tham quan, có phần cả nhà nhìn thấy trực tiếp, có phần cần nghe như một lớp văn hóa, một cách người xưa cảm nhận cảnh vật.
Ở Bình San, câu chuyện trọng tâm là lăng mộ và đền thờ dòng họ Mạc. Trang thông tin điện tử phường Hà Tiên mô tả họ Mạc chọn khu vực này làm lăng mộ dòng họ và các tôi thần trung nghĩa. Đây là nơi dừng để hiểu Hà Tiên không chỉ là một điểm biển mà là một vùng biên viễn từng rất quan trọng ở biển Tây, nơi một dòng họ gốc Hoa đã góp công khai khẩn, xây dựng và gắn kết với lịch sử Việt Nam.
Đến Thạch Động và Đá Dựng, cảnh quan chuyển sang núi đá vôi và hang động. Thạch Động là khối đá vôi cao khoảng bốn mươi tám mét, cách trung tâm Hà Tiên khoảng ba cây số, có chùa Tiên Sơn Tự thờ Phật trong lòng hang. Trang phường Hà Tiên mô tả nơi này với lớp truyền tích dân gian về những đường lên trời, xuống địa phủ và chuyện Thạch Sanh. Những chi tiết đó nên được nghe như truyền tích dân gian, không phải kết quả khảo sát địa chất hay hồ sơ khảo cổ.
Đá Dựng là dãy núi đá vôi cách trung tâm Hà Tiên khoảng sáu cây số, với nhiều hang hốc mà trang phường Hà Tiên nêu tên: hang Mẹ Sanh, hang Bồng Lai, hang Thần Kim Qui, hang Biệt Động và hang Khổ Qua. Đây cũng là di tích gắn với căn cứ cách mạng trong kháng chiến chống Mỹ, được công nhận di tích quốc gia năm hai nghìn không trăm lẻ bảy.
Khi ra Mũi Nai và Đông Hồ, Hà Tiên hiện ra ở lớp cảnh quan biển và đầm nước. Mũi Nai thuộc vùng biển vịnh Thái Lan, cách trung tâm khoảng sáu cây số về hướng Tây, đã được Bộ Văn hóa công nhận là di tích thắng cảnh quốc gia từ năm một nghìn chín trăm tám mươi chín. Đông Hồ là vùng đầm nhận nước từ sông Giang Thành và thông ra biển, có hai mùa mặn ngọt và là nơi sinh sống của nhiều loài thủy cầm theo mô tả của trang phường Hà Tiên.
Nếu Bình San cho cả nhà câu chuyện lịch sử, Thạch Động và Đá Dựng cho cảm giác núi đá và chiều sâu hang động, thì Mũi Nai và Đông Hồ là phần mềm mại của Hà Tiên: nước, gió, hoàng hôn và nhịp sống ven biển phía Tây Nam đất nước.