Lăng Mạc Cửu
Để hiểu Hà Tiên, cần đến một nơi dưới chân núi Bình San. Đó là khu di tích Lăng Mạc Cửu, nơi câu chuyện mở đất vùng biển Tây Nam Bộ được giữ lại trong kiến trúc và trong những ngôi mộ cổ. Lễ giỗ hằng năm vẫn còn được tổ chức đến tận ngày nay.
Mạc Cửu đến Hà Tiên năm một nghìn sáu trăm tám mươi. Đến tháng tám năm một nghìn bảy trăm lẻ tám, ông dâng vùng đất Hà Tiên cho chúa Nguyễn Phúc Chu và được phong làm Tổng trấn Hà Tiên. Sau khi dâng Hà Tiên cho nhà Nguyễn, Mạc Cửu vẫn được duy trì quyền tự chủ. Bảy đời dòng họ Mạc đã góp công biến Hà Tiên thành một đầu mối giao thương quan trọng của Đại Việt xưa với các nước trong vùng.
Câu chuyện không chỉ là của một người mở đất. Đó là câu chuyện một dòng họ gốc Trung Quốc, rời quê hương, đến đây và chọn gắn bó với Đại Việt trong một thế kỷ rưỡi. Báo Kiên Giang ghi nhận họ Mạc đặt nền móng xây dựng trấn Hà Tiên xưa, mở rộng đất đai, mở mang phố chợ, giao thương và chăm lo văn hóa, giáo dục.
Khu đền thờ phía dưới chân núi có tên Trung Nghĩa Từ. Người địa phương quen gọi là miếu Ông Lịnh. Khu lăng và đền thờ do Mạc Thiên Tích, con trai trưởng của Mạc Cửu, thiết kế và xây dựng. Công trình hoàn thành trong giai đoạn từ năm một nghìn bảy trăm ba mươi lăm đến năm một nghìn bảy trăm ba mươi chín.
Ở hai bên cổng đền có cặp câu đối Hán Nôm mà Cơ sở dữ liệu ngành Du lịch Việt Nam ghi lại: "Nhất môn trung nghĩa gia thinh trọng, Thất diệp phiên hàn quốc sủng vinh". Nghĩa là: một nhà trung nghĩa, danh thơm cả họ; bảy đời làm phên giậu, được cả nước mến yêu. Câu đối ngắn nhưng nói lên cách hậu thế nhìn về vai trò của dòng họ Mạc.
Trước đền có hai ao sen. Nguồn du lịch nhà nước ghi trước kia Mạc Cửu cho đào ao để lấy nước ngọt cho dân dùng vào mùa khô. Đó là chi tiết nhỏ nhưng nói lên nhiều điều: một lãnh chúa không chỉ lo việc quân sự hay giao thương, mà còn lo cả nước uống cho người dân.
Từ đền thờ, cả nhà đi theo đường bậc thang lên núi Bình San để đến khu lăng mộ. Quần thể lăng mộ dòng họ Mạc chia thành bốn khu: khu mộ các tiểu vương, khu phu nhân, khu quan và khu thành viên khác. Nhiều ngôi mộ cổ nằm rải rác trên sườn núi, im lìm dưới tán cây.
Mộ Mạc Cửu nằm ở vị trí cao nhất trong khu. Mộ có dáng bán nguyệt, khoét sâu vào núi, lưng tựa núi, mặt hướng biển. Hai bên có tượng tướng đá đứng canh, trang nghiêm giữa bóng cây xanh của núi Bình San.
Hằng năm vào ngày hai mươi bảy tháng Năm âm lịch, lễ giỗ Đức khai trấn Mạc Cửu được tổ chức. Đây không chỉ là nghi lễ của địa phương mà là dịp để Hà Tiên nhớ lại câu chuyện mở đất và gắn kết cộng đồng qua bao nhiêu thế hệ.
Đứng trên đỉnh núi Bình San nhìn xuống, cả nhà sẽ thấy vịnh biển Hà Tiên trải dài phía trước, đúng hướng mà ngôi mộ quay mặt về. Cũng hướng đó, ba trăm năm trước, Mạc Cửu đã nhìn ra biển và quyết định gắn bó với mảnh đất này đến cuối đời.