Đình Châu Phú
Ở góc đường Trần Hưng Đạo giao Nguyễn Văn Thoại, giữa lòng đô thị Châu Đốc hiện đại, có một ngôi đình cổ đứng yên với mái ngói rêu phong và bốn mươi cột gỗ lớn bên trong. Người đi ngang có thể nhìn qua và thấy một không gian khác hẳn nhịp sống bên ngoài. Đó là Đình Châu Phú.
Theo Bảo tàng tỉnh An Giang, Đình Châu Phú được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số một ngàn hai trăm tám mươi tám ngày mười sáu tháng mười một năm một ngàn chín trăm tám mươi tám. Về năm xây dựng, Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Sam nêu đình do Nguyễn Văn Thoại đứng ra xây dựng trong khoảng từ năm một ngàn tám trăm mười bảy đến một ngàn tám trăm hai mươi chín, với nhiều ý kiến khác nhau về thời điểm cụ thể. Bảo tàng tỉnh An Giang dẫn sách Đại Nam nhất thống chí ghi việc dựng đình trong khoảng năm một ngàn tám trăm hai mươi đến một ngàn tám trăm hai mươi tám. Cũng chính nguồn này thận trọng nêu rằng việc tìm nguồn gốc, xuất xứ chi tiết của đình rất khó khăn vì tài liệu cổ không ghi đầy đủ gia phả, bảng tôn thần và sự tích.
Nhân vật chính được thờ tại đình là Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh. Theo Bảo tàng tỉnh An Giang, ông sinh năm một ngàn sáu trăm năm mươi, mất năm một ngàn bảy trăm, là vị tướng thời chúa Nguyễn có vai trò quan trọng trong công cuộc kinh lược phương Nam. Năm một ngàn sáu trăm chín mươi tám, ông vào Nam kinh lược vùng đất Chân Lạp và lập hai trấn đầu tiên ở Nam Bộ là Phiên Trấn và Biên Trấn, đặt nền móng cho bộ máy hành chính đầu tiên ở vùng đất mới. Đến sắc Tự Đức ngày hai mươi chín tháng mười một năm một ngàn tám trăm năm mươi hai, ông được truy tặng là Lễ Thành Hầu. Ngoài Nguyễn Hữu Cảnh, nguồn Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Sam còn ghi chánh điện có bệ thờ Thoại Ngọc Hầu và thần Chánh phó Vệ Thủy.
Kiến trúc của Đình Châu Phú là một trong những điểm hấp dẫn nhất để quan sát kỹ. Bảo tàng tỉnh An Giang ghi đình có kích thước ngang mười sáu mét, dài bốn mươi mét, tường gạch hồ vôi ô dước, mái ngói đại tiểu, nền gạch hoa và cột gỗ căm xe, cà chất. Bên trong có bốn hàng cột với bốn mươi cây cột lớn. Cùng nguồn mô tả các mảng trang trí nội thất gồm hoành phi, liễn đối, bao lam sơn son thếp vàng và chạm khắc hình tượng bát tiên, tứ linh, chim muông, hoa lá, rồng mang dấu ấn thời Nguyễn. Những mảng chạm này là kết quả của bàn tay thợ thủ công lành nghề và phản ánh thẩm mỹ nghệ thuật đình làng Nam Bộ truyền thống.
Công trình đình hiện nay gắn với một câu chuyện cộng đồng đáng nhớ. Năm một ngàn chín trăm hai mươi sáu, khi chính quyền Pháp chọn khu vực đình cũ để xây bệnh viện Châu Đốc, bà Huỳnh Thị Phú và Hương chủ Lan đã vận động nhân dân đóng góp để di chuyển đình đến vị trí hiện tại và xây dựng lại. Không có sự chung tay của cộng đồng năm đó, ngôi đình có thể đã biến mất. Vì vậy khi nhìn vào bốn mươi cột gỗ trong đình hôm nay, cả nhà đang nhìn thấy không chỉ nghệ thuật kiến trúc, mà còn là sự gìn giữ di sản bằng lòng quyết tâm của người dân địa phương.
Còn một chi tiết lịch sử nữa. Bảo tàng tỉnh An Giang ghi năm một ngàn chín trăm bảy mươi tám, trong chiến tranh biên giới Tây Nam, một trái pháo của quân Pôn Pốt đã làm hư nóc mái sau của đình. Nhân dân địa phương đã sửa lại ngay sau đó. Ngôi đình đã chứng kiến chiến tranh và đứng vững, và điều đó làm cho nó trở thành không chỉ là một di tích kiến trúc mà còn là một ký ức vật chất của cộng đồng qua nhiều biến cố.
Hằng năm, Đình Châu Phú tổ chức lễ Kỳ Yên vào tháng năm âm lịch để tưởng niệm Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh và cầu mong cuộc sống ấm no, hạnh phúc theo nguồn Bảo tàng tỉnh An Giang và Ủy ban nhân dân phường Châu Phú A cũ. Nếu đến đúng dịp lễ, cả nhà sẽ thấy sinh hoạt tín ngưỡng sống động của người Châu Đốc, kết nối trực tiếp với những gì đình đã giữ gìn suốt gần hai trăm năm qua.
Đứng trước bốn mươi cột gỗ thẫm màu thời gian, nhìn lên những mảng chạm rồng và tứ linh vẫn sắc son dưới mái ngói cũ, cả nhà sẽ cảm nhận được điều mà không cuốn sách nào tả hết: một vùng đất mới đã trở thành quê hương từ lúc nào không hay, và người ta đã giữ lấy điều đó bằng chính đôi tay mình.