Đình Châu Phú
Ở góc đường Trần Hưng Đạo giao Nguyễn Văn Thoại, giữa lòng đô thị Châu Đốc hiện đại, có một ngôi đình cổ đứng yên với mái ngói rêu phong và bốn mươi cột gỗ lớn bên trong. Người đi ngang có thể nhìn qua và thấy một không gian khác hẳn nhịp sống bên ngoài. Đó là Đình Châu Phú.
Năm một ngàn chín trăm tám mươi tám, Đình Châu Phú được Bộ Văn hóa xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Quyết định ấy mang số một ngàn hai trăm tám mươi tám, ngày mười sáu tháng mười một. Về năm xây dựng thì mỗi nơi nói một khác. Có ý kiến cho rằng đình do Nguyễn Văn Thoại đứng ra xây dựng, trong khoảng từ năm một ngàn tám trăm mười bảy đến năm một ngàn tám trăm hai mươi chín, còn thời điểm cụ thể thì chưa ai nói chắc. Sách Đại Nam nhất thống chí lại ghi việc dựng đình trong khoảng từ năm một ngàn tám trăm hai mươi đến năm một ngàn tám trăm hai mươi tám. Đó là bộ sách địa chí của cả nước, do các sử quan triều Nguyễn biên soạn. Muốn tìm cho ra gốc gác chi tiết của ngôi đình là việc rất khó, vì giấy tờ xưa không ghi đầy đủ gia phả, bảng tôn thần và sự tích.
Nhân vật chính được thờ tại đình là Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh. Ông sinh năm một ngàn sáu trăm năm mươi, mất năm một ngàn bảy trăm, là vị tướng thời chúa Nguyễn có vai trò quan trọng trong công cuộc kinh lược phương Nam. Các chúa Nguyễn là dòng họ cai quản xứ Đàng Trong, tức miền Nam nước Việt, từ thế kỷ mười sáu đến thế kỷ mười tám. Năm một ngàn sáu trăm chín mươi tám, ông vào Nam kinh lược vùng đất Chân Lạp và lập hai dinh đầu tiên ở Nam Bộ là Phiên Trấn và Trấn Biên, đặt nền móng cho bộ máy hành chính đầu tiên ở vùng đất mới. Đến ngày hai mươi chín tháng mười một năm một ngàn tám trăm năm mươi hai, vua Tự Đức có sắc phong tôn vinh ông. Còn tước Lễ Thành Hầu thì ông đã được ban từ khi còn sống. Ngoài Nguyễn Hữu Cảnh, chánh điện còn có bệ thờ Thoại Ngọc Hầu và thần Chánh phó Vệ Thủy.
Kiến trúc của Đình Châu Phú là một trong những điểm hấp dẫn nhất để quan sát kỹ. Đình có kích thước ngang mười sáu mét, dài bốn mươi mét, tường gạch hồ vôi ô dước, mái ngói đại tiểu, nền gạch hoa và cột gỗ căm xe, cà chất. Bên trong có bốn hàng cột với bốn mươi cây cột lớn. Các mảng trang trí nội thất gồm hoành phi, liễn đối, bao lam sơn son thếp vàng và chạm khắc hình tượng bát tiên, tứ linh, chim muông, hoa lá, rồng mang dấu ấn thời Nguyễn. Những mảng chạm này là kết quả của bàn tay thợ thủ công lành nghề và phản ánh thẩm mỹ nghệ thuật đình làng Nam Bộ truyền thống.
Công trình đình hiện nay gắn với một câu chuyện cộng đồng đáng nhớ. Năm một ngàn chín trăm hai mươi sáu, khi chính quyền Pháp chọn khu vực đình cũ để xây bệnh viện Châu Đốc, bà Huỳnh Thị Phú và Hương chủ Lan đã vận động nhân dân đóng góp để di chuyển đình đến vị trí hiện tại và xây dựng lại. Không có sự chung tay của cộng đồng năm đó, ngôi đình có thể đã biến mất. Vì vậy, bốn mươi cây cột gỗ trong đình hôm nay không chỉ đỡ một mái ngói. Chúng còn đỡ cả tấm lòng của bà con năm ấy, những người đã cùng nhau đóng góp để ngôi đình có một chỗ đứng mới.
Còn một chi tiết lịch sử nữa. Năm một ngàn chín trăm bảy mươi tám, trong chiến tranh biên giới Tây Nam, một trái pháo của quân Pôn Pốt đã làm hư nóc mái sau của đình. Nhân dân địa phương đã sửa lại ngay sau đó. Ngôi đình đi qua chiến tranh mà vẫn đứng vững. Phần mái được vá lại ấy giữ một ký ức chung của cả cộng đồng qua nhiều biến cố, nhắc rằng ngôi đình này chưa bao giờ phải đứng một mình.
Hằng năm, Đình Châu Phú tổ chức lễ Kỳ Yên vào tháng năm âm lịch. Kỳ Yên là lễ cúng của đình làng, rước thần về và cầu cho xóm làng bình yên, may mắn. Ở đây, lễ còn để tưởng niệm Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh và cầu mong cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Nếu đến đúng dịp lễ, cả nhà sẽ thấy sinh hoạt tín ngưỡng sống động của người Châu Đốc, kết nối trực tiếp với những gì đình đã giữ gìn suốt chừng hai trăm năm qua.
Đứng trước bốn mươi cột gỗ thẫm màu thời gian, nhìn lên những mảng chạm rồng và tứ linh vẫn sắc son dưới mái ngói cũ, cả nhà sẽ hiểu vì sao người Châu Đốc thương ngôi đình này đến vậy. Một vùng đất mới đã thành quê hương từ lúc nào không hay, và người ta đã giữ lấy quê hương ấy bằng chính đôi tay mình.