Khu Di Tích Óc Eo

Trong tủ kính của khu di tích có một đồng tiền vàng. Tròn xíu. Mỏng như chiếc lá khô. Trên mặt đồng tiền là gương mặt nghiêng của một người đàn ông xa lạ, mũi cao, tóc xoăn, viền quanh là những chữ cái mà cháu chưa từng thấy. Ông cúi xuống bên cạnh cháu, chỉ tay vào lớp kính. Cháu nhìn rất lâu, rồi khẽ hỏi: "Ông ơi, đồng tiền này ở đây từ khi nào?"

Ông mỉm cười. Để trả lời câu hỏi ấy, ông nói, hai ông cháu phải quay về thật xa, xa đến hai nghìn năm trước. Khi ấy, vùng đồng bằng sông Cửu Long không phải là những cánh đồng lúa yên tĩnh như cả nhà thấy hôm nay. Đường bờ biển cổ xưa khi đó nằm gần hơn bây giờ nhiều, và ngay tại nơi này, trên những gò đất nổi giữa đồng ngập nước, có một thành phố cảng nhộn nhịp tên là Óc Eo. Một thành phố. Ngay dưới chân chúng ta hôm nay. Người ta đã đào những con kênh dài nối thành phố ra tận biển, để thuyền bè có thể ra vào.

Cả nhà thử tưởng tượng mà xem. Trên những con kênh ấy, thuyền nối thuyền. Có thương nhân từ Ấn Độ mang theo đồ trang sức vàng tinh xảo. Có thủy thủ từ Trung Hoa chở những vò gốm men bóng. Và kỳ lạ nhất, có cả những người mang theo đồng tiền vàng đúc từ tận Địa Trung Hải, từ một đế quốc xa xôi gọi là La Mã. Tiếng nói của bao nhiêu xứ sở hòa vào nhau bên bến nước, dưới cái nắng vàng của miền châu thổ.

Thành phố này thuộc về một vương quốc tên là Phù Nam. Ông kể, đó là vương quốc theo Ấn Độ giáo đầu tiên trên đất nước ta. Các vị vua Phù Nam mang tên Sanskrit, thứ chữ cổ của Ấn Độ, và họ thờ những vị thần của xứ ấy. Cháu có biết không, ngay dưới lớp bùn quê mình, người ta đào lên cả một pho tượng thần Vishnu bằng đá. Cả những vị thần từ xứ sở Ấn Độ xa xôi cũng từng ngự tại đây. Một nền văn minh giàu có và tinh tế đã sống ở đây, ngay trên mảnh đất quê mình, từ hai nghìn năm trước.

Rồi ông quay lại đồng tiền vàng trong tủ kính. Ông nói cháu hãy nhớ hai cái tên. Người trên đồng tiền này tên là Antoninus Pius, và còn có những đồng khác mang gương mặt Marcus Aurelius. Hai người ấy là hoàng đế thật của đế quốc La Mã, sống vào thế kỷ thứ hai sau Công Nguyên. Cả nhà có tin được không, đồng tiền nhỏ bé này đã đi một hành trình dài không thể tưởng tượng nổi, vượt Địa Trung Hải, băng qua Ấn Độ Dương, để cuối cùng nằm lại trong lòng đồng bằng sông Cửu Long.

"Vậy ai tìm thấy nó hả ông?", cháu hỏi. Ông kể về một nhà khảo cổ người Pháp tên Louis Malleret. Từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, ông ấy đã cẩn thận đào xới những gò đất ở Thoại Sơn. Và dưới lớp bùn của bao thế kỷ, cả một thế giới đã cũ hiện ra. Đồng tiền vàng, đồ trang sức tinh xảo, những dòng chữ Sanskrit khắc trên đá, gốm sứ Trung Hoa. Cả thế giới khi ấy đều sửng sốt. Hóa ra miền châu thổ hiền hòa này từng là một mắt xích của tuyến thương mại nối liền La Mã, Ấn Độ và Trung Hoa.

Nhưng không có thành phố nào sống mãi. Đến thế kỷ thứ bảy, vương quốc Phù Nam dần suy yếu. Những con kênh không còn tàu thuyền qua lại. Tiếng nói của các thương nhân thưa dần rồi tắt hẳn. Óc Eo bị bỏ hoang, nước lũ mỗi năm lại bồi thêm một lớp phù sa, cho đến khi cả thành phố chìm sâu vào lòng đất. Người ta gieo lúa lên trên, và suốt hơn một nghìn năm, không ai còn nhớ rằng dưới chân mình từng có một bến cảng của cả thế giới. Hôm nay, đất nước ta đã đề cử Óc Eo và Phù Nam vào danh sách Di sản Thế giới của UNESCO, để câu chuyện này được cả thế giới cùng gìn giữ.

Ông và cháu lại cùng nhìn đồng tiền vàng nhỏ bé trong tủ kính, gương mặt người xưa vẫn lặng lẽ tỏa sáng dưới ngọn đèn. Vùng đồng lúa chúng ta nhìn thấy hôm nay từng là nơi những đồng tiền từ tận La Mã tìm về. Đồng tiền vàng biết điều đó. Và bây giờ, cháu cũng biết.