Khu di tích Trung ương Cục miền Nam
Có những nơi cần đến bằng tâm thế khác. Khu di tích Trung ương Cục miền Nam ở xã Tân Lập, Tây Ninh là một trong những nơi đó.
Theo Cục Di sản văn hóa, đây là di tích lịch sử cách mạng quốc gia đặc biệt, được xếp hạng bởi Thủ tướng Chính phủ năm hai nghìn không trăm mười hai. Nơi này nằm ở phía Bắc Tây Ninh, sát biên giới Việt Nam và Campuchia, cách thị xã Tây Ninh khoảng sáu mươi cây số. Và nó có nhiều tên gọi.
Cục Di sản văn hóa liệt kê các tên gọi của khu căn cứ: R, Căn cứ Chàng Riệc, Căn cứ Phạm Hùng và Căn cứ địa Bắc Tây Ninh. Mỗi tên gọi là một lớp ký ức. Chàng Riệc là tên khu rừng. Phạm Hùng là tên vị Bí thư Trung ương Cục giai đoạn một nghìn chín trăm sáu mươi bảy đến một nghìn chín trăm bảy mươi lăm. Còn R là tên gọi bí danh của căn cứ trong liên lạc quân sự.
Câu chuyện bắt đầu sớm hơn nhiều. Trung ương Cục miền Nam được thành lập lần đầu trong kháng chiến chống Pháp năm một nghìn chín trăm năm mươi mốt, sau đó giải thể năm một nghìn chín trăm năm mươi tư khi Hiệp định Geneva được ký kết. Đến ngày hai mươi ba tháng giêng năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa ba quyết định thành lập lại Trung ương Cục miền Nam. Đó là thời điểm cuộc kháng chiến chống Mỹ đang vào giai đoạn quyết liệt nhất.
Trung ương Cục đặt ở đây là cơ quan đầu não chỉ đạo trực tiếp cách mạng toàn miền Nam, gồm Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ. Theo Báo Tây Ninh, đây là nơi đưa ra các quyết định chiến lược về quân sự, chính trị, ngoại giao và quản lý lực lượng cách mạng trên toàn miền Nam. Không phải một cơ quan nhỏ, mà là hệ thống điều hành toàn bộ cuộc chiến ở một nửa đất nước.
Và tất cả điều đó diễn ra trong rừng.
Khu căn cứ được xây dựng trong rừng Chàng Riệc - Rùm Đuôn. Cục Di sản văn hóa mô tả kiến trúc: nhà ở và phòng làm việc nổi trên mặt đất, làm bằng gỗ, mái lợp lá trung quân. Hầm trú ẩn thường đặt ngay cạnh nhà ở và nhà làm việc, chìm dưới lòng đất.
Khi đứng trước những căn nhà phục hồi này, cả nhà hình dung thử. Một cơ quan chỉ đạo chiến lược của toàn miền Nam không có trụ sở cao tầng, không có phòng họp máy lạnh. Chỉ có những căn nhà gỗ lá đơn sơ giữa rừng rậm, mái thấp để tránh phát hiện từ trên không, cột gỗ để dễ tháo lắp khi cần di chuyển. Hầm bên cạnh không phải tiện ích, mà là điều kiện sống còn trong những ngày bom đạn.
Rừng Chàng Riệc - Rùm Đuôn là nơi giữ bí mật cho tất cả. Báo Văn hóa dẫn thông tin của Ban Quản lý về thảm thực vật nhiều tầng, với các loài cây như gõ, dầu, sao, sến, căm xe và vên vên, cùng tầng cây thấp, cây bụi, dây leo. Một khu rừng nhiệt đới với nhiều tầng cây chồng lên nhau, nhìn từ máy bay không thể thấy gì bên dưới. Đó không chỉ là cảnh quan, đó là lớp ngụy trang tự nhiên.
Khu di tích hiện gồm nhiều hạng mục phục hồi. Nhà thường trực, hội trường lớn, hội trường nhỏ, nhà bảo vệ, văn phòng, bếp Hoàng Cầm, nhà ở và làm việc của các đồng chí lãnh đạo như Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Chí Thanh, Võ Văn Kiệt, Phạm Hùng. Giao thông hào, ụ chiến đấu, hầm hàm ếch nối toàn bộ các điểm lại với nhau.
Bếp Hoàng Cầm là chi tiết xứng đáng giải thích riêng. Loại bếp này được thiết kế để tản khói theo chiều ngang thay vì bay thẳng lên, tránh bị phát hiện từ trên không. Đây là một trong nhiều sáng tạo nhỏ trong điều kiện thiếu thốn, khi mỗi chi tiết có thể quyết định sự an toàn của cả căn cứ.
Toàn khu di tích hiện gồm ba phân khu. Phân khu Trung ương Cục miền Nam là nơi đặt cơ quan lãnh đạo Đảng. Phân khu Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam là nơi đặt tổ chức chính trị công khai của cách mạng. Phân khu Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam là nơi đặt bộ máy hành chính và đối ngoại. Ba phân khu này không tách rời về mặt địa lý mà liên kết với nhau trong một hệ thống.
Hôm nay, cả nhà đến đây vẫn còn nghe tiếng rừng. Những tán cây gõ, dầu, sao cao vút che kín bầu trời, ánh sáng lọc xuống từng vệt mỏng. Bên dưới tán rừng đó, mấy mươi năm trước, những người không mặc quân phục ngồi trong những căn nhà lá thấp để quyết định vận mệnh của nửa đất nước. Họ không có điện, không có điện thoại, không có gì ngoài rừng và ý chí. Và bếp Hoàng Cầm giấu khói, mái lá giấu bóng, hầm đất giữ mạng sống từng ngày.