Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát
Ở góc Tây Bắc của Tây Ninh, sát biên giới Việt Nam - Campuchia, có một khu rừng hơn hai mươi chín nghìn héc-ta mà rất nhiều người chưa biết đến. Đây là Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát, và điều làm nó đặc biệt không phải núi cao hay hang động mà là thứ khác.
Vườn được thành lập ngày mười hai tháng bảy năm hai nghìn không trăm lẻ hai theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, trước đó là khu bảo tồn thiên nhiên. Năm hai nghìn không trăm mười chín, Vườn được công nhận là Vườn Di sản ASEAN, danh hiệu cấp khu vực do các quốc gia thành viên ASEAN trao tặng. Năm hai nghìn không trăm hai mươi, sau khi sáp nhập thêm Khu rừng Văn hóa - Lịch sử Chàng Riệc, tổng diện tích quản lý tăng lên gần ba mươi nghìn héc-ta.
Điểm đặc sắc sinh thái của Vườn là vị trí chuyển tiếp. Không phải rừng núi cao kiểu Tây Nguyên, không phải rừng ngập mặn hay đồng bằng. Đây là vùng đất nối ba hệ sinh thái lớn: nam Tây Nguyên, miền Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Trong cùng một khuôn viên, ta có thể thấy rừng cây họ Dầu của vùng đồi, trảng cỏ ngập nước theo mùa của đất bằng, bàu nước và sông suối chảy về biên giới.
Báo cáo của Ban Quản lý Vườn ghi nhận chín trăm ba mươi bốn loài thực vật và năm trăm tám mươi loài động vật. Trong đó có bốn mươi hai loài thú, hai trăm lẻ ba loài chim, năm mươi chín loài bò sát, hai mươi lăm loài lưỡng cư và tám mươi tám loài cá. Khu hệ chim của Vườn được công nhận là vùng chim quan trọng của Việt Nam, có Giang sen, Già đẫy nhỏ, Cò nhạn, Gà lôi lông tía và Gà tiền mặt đỏ.
Với cả nhà yêu thích xem chim, đây là điểm đến ở miền Nam rất đáng chú ý. Loài nào xuất hiện còn tùy mùa và thời tiết, nhưng đứng bên bàu nước vào sáng sớm, tiếng cánh chim đã là một trải nghiệm riêng.
Trong Vườn có hai cây cổ thụ được công nhận Cây Di sản Việt Nam năm hai nghìn không trăm mười sáu. Một cây Dầu con rái hai trăm sáu mươi chín tuổi, cao bốn mươi hai mét, đường kính hai phẩy hai mét. Một cây Vên vên hai trăm mười lăm tuổi, cao bốn mươi bốn mét, đường kính hai mét. Khi đứng trước hai cái cây đó, cả nhà hình dung thử. Hai trăm sáu mươi chín năm trước, khi cây Dầu này vừa mọc mầm, đất nước chúng ta đang ở đâu trong lịch sử? Cái cây đã đứng đây qua chiến tranh, khai phá và tất cả những biến đổi của vùng đất này.
Ở trảng Tà Nốt, có tháp canh chống cháy cao ba mươi ba mét đứng giữa cánh đồng cỏ. Đây không phải tháp ngắm cảnh, mà là công cụ phòng cháy rừng thực sự. Mùa khô ở rừng Đông Nam Bộ là mùa nguy hiểm. Trảng cỏ ngập nước theo mùa khi hết nước là thảm thực vật dễ bắt lửa. Từ trên tháp cao, kiểm lâm quan sát toàn khu vực.
Sông Vàm Cỏ Đông chạy dọc theo biên giới phía Tây của Vườn, qua bến Lò Gò và khu vực cột mốc biên giới. Dòng sông không chỉ là cảnh quan, mà là ranh giới tự nhiên giữa hai quốc gia và là đường thủy của nhiều loài thủy sinh trong Vườn.
Một lớp câu chuyện khác không thể bỏ qua là lịch sử. Theo nhiệm vụ chính thức của Vườn, Ban Quản lý chịu trách nhiệm bảo tồn và tôn tạo các di tích lịch sử cấp quốc gia bên trong, gồm căn cứ Chính phủ Cách mạng lâm thời, Trung ương Cục miền Nam, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam và Ban An ninh Trung ương Cục. Rừng ở đây từng là nơi ẩn náu, vận chuyển và chiến đấu trong kháng chiến. Khu rừng này không chỉ có tuổi của cây mà còn có tuổi của lịch sử.
Và khi đứng giữa những tán cây cổ thụ, nghe tiếng chim vọng từ bàu nước xa, cả nhà sẽ hiểu vì sao người ta gọi đây là một khu rừng còn giữ được hồn.