Di tích lịch sử lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến
Có những bài thơ mà một khi đã đọc, ta không thể không muốn biết nơi chốn trong thơ trông như thế nào ngoài đời thực. Tây Tiến của Quang Dũng là một bài thơ như vậy.
"Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi, nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi."
Bài thơ được Quang Dũng sáng tác năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám tại Phù Lưu Chanh, khi ông đã rời đơn vị. Thơ là hồi ức, là nhớ thương về những chặng đường hành quân gian khổ, những đồng đội đã ngã xuống, và một vùng Tây Bắc vừa hoang vu vừa lãng mạn trong ký ức người lính.
Và Mộc Châu là điểm khởi đầu của hành trình đó.
Cả nhà đang ở đồi Nà Bó, tiểu khu mười hai, thị trấn Mộc Châu. Đây là Di tích lịch sử lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến. Mộc Châu là điểm tập kết của bộ đội Tây Tiến từ miền xuôi lên, rồi từ đây tỏa đi các mặt trận Tây Bắc và biên giới Việt, Lào.
Trung đoàn Tây Tiến được thành lập ngày hai mươi bảy tháng hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy. Đến ngày mười sáu tháng năm cùng năm, đơn vị đổi số hiệu thành Trung đoàn năm mươi hai. Đó là hai mốc thời gian quan trọng nhất gắn với sự ra đời của đơn vị huyền thoại này.
Khu lưu niệm được xây dựng để ghi nhớ công lao của các chiến sĩ. Trước khi lên khu tưởng niệm, cả nhà sẽ dừng ở Nhà truyền thống. Không gian này được thiết kế theo kiểu nhà sàn dân tộc Tây Bắc, trưng bày hình ảnh và kỷ vật của Trung đoàn Tây Tiến, có các phần về Đại tướng Võ Nguyên Giáp và người lính Tây Tiến. Những hiện vật còn lại đến hôm nay gợi lên cả một thời kỳ: chiếc áo trấn thủ bạc màu, tờ giấy chứng minh của nhà thơ Quang Dũng, bức tranh Nuôi dấu thương binh của họa sĩ Quang Thọ.
Sau đó, cả nhà bước theo năm mươi hai bậc đá lên khu tưởng niệm. Các bậc đá có đoạn thẳng, đoạn uốn lượn, tượng trưng cho những chặng đường hành quân qua dốc cao, vực sâu. Con số năm mươi hai không phải ngẫu nhiên, nó gợi nhớ Trung đoàn năm mươi hai, gợi nhớ từng bước chân người lính trên đường Tây Tiến.
Ở vị trí cao nhất là đài tưởng niệm hình cụm lưỡi lê. Phía trước có biểu tượng Thạt Luông và hoa lau. Thạt Luông là biểu tượng văn hóa, tinh thần của các bộ tộc Lào gửi tặng Trung đoàn Tây Tiến, còn hoa lau gắn liền với những chặng hành quân gian khổ của người lính. Nhà bia ghi danh được thiết kế theo kiểu kiến trúc Khải Hoàn Môn.
Bia chính là điểm để cả nhà dừng lại lâu nhất. Tấm bia bằng đá màu đen, mặt chính khắc trích thư của Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi các chiến sĩ bộ đội Tây Tiến ngày hai mươi mốt tháng hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy. Mặt sau khắc trích đoạn bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng, cùng lời tựa tri ân đồng bào các dân tộc ở Mộc Châu và các gia đình đã động viên con em lên đường Tây Tiến. Đây là điểm giao nhau của lịch sử quân đội, tình cảm hậu phương và ký ức văn học trong một tấm bia.
Di tích được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh năm hai nghìn không trăm lẻ bảy, rồi được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia vào tháng mười một năm hai nghìn mười bảy.
Đứng trên đồi Nà Bó, nhìn xuống thung lũng Mộc Châu xanh mướt bên dưới, cả nhà có thể hình dung những người lính trẻ từ miền xuôi đã đặt chân lên đất này lần đầu tiên. Họ chưa biết phía trước là gì. Họ chỉ biết đi. Và bài thơ Quang Dũng viết lại chính là tiếng vọng của những bước chân ấy, vang mãi đến hôm nay.