Làng cổ Thổ Hà
Cả nhà có bao giờ ngắm một bức tường và thấy lịch sử?
Ở Thổ Hà, điều đó xảy ra ở khắp nơi.
Làng nằm bên bờ sông Cầu, nay là tổ dân phố thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh. Cách gọi mới là vậy, nhưng trong ký ức của nhiều người, đây vẫn là Thổ Hà của xã Vân Hà, Việt Yên, Bắc Giang cũ. Cách Hà Nội khoảng bốn mươi lăm cây số, người ta thường đến bằng đò qua sông Cầu.
Bước khỏi đò, cảnh đầu tiên là cổng làng. Theo cổng thông tin du lịch Bắc Giang, cổng nằm phía trước đình, bên tả có hồ nước, bên hữu có cây đa. Đây là hình ảnh làng Bắc Bộ cổ điển nhất có thể hình dung ra.
Và khi đi sâu vào làng, cả nhà sẽ thấy điều khiến Thổ Hà khác với bất kỳ làng cổ nào: những bức tường làm từ gạch nung, sành và mảnh gốm. Đây là dấu tích của một nghề đã biến mất.
Nghề gốm Thổ Hà theo cổng du lịch địa phương phát triển rực rỡ từ thế kỷ mười bốn. Người ta xếp Thổ Hà cùng với Phù Lãng và Bát Tràng là ba trung tâm gốm sứ cổ xưa của người Việt. Gốm Thổ Hà nổi tiếng về độ sành cao, không thấm nước, tiếng kêu như chuông, màu men nâu đỏ đặc trưng. Làng chuyên làm đồ gia dụng: chum, vại, tiểu sành, chĩnh, chõ. Những thứ người ta dùng mỗi ngày trong đời sống nông nghiệp.
Rồi nghề gốm dừng lại. Từ thập niên tám mươi, làng chuyển sang nghề mới. Nhưng những bức tường và ngõ gốm vẫn còn đó. Cả nhà đi chậm qua những ngõ hẹp, chỉ đủ hai người tránh nhau, nhìn lên tường thấy mảnh sành đen bóng xếp thành lớp. Đó là cách người Thổ Hà tận dụng phế phẩm của nghề để xây dựng không gian sống. Không thứ gì bị bỏ đi.
Cụm di tích trung tâm của làng gồm đình Thổ Hà, chùa Thổ Hà và văn chỉ. Cả ba đều là di tích cấp quốc gia. Đình được xếp hạng từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai. Bức cửa võng của đình vừa được công nhận bảo vật quốc gia vào năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt. Đây là một tác phẩm chạm khắc gỗ tinh xảo thế kỷ mười bảy.
Chùa Thổ Hà có tên chữ là Đoan Minh Tự. Văn chỉ Thổ Hà được xây năm một nghìn sáu trăm tám mươi theo bia còn lưu giữ, thờ Khổng Tử, Tứ Phối và bảy mươi hai vị tiên hiền. Đây là không gian học thức của làng, nơi người dân ghi nhận sự trân trọng với việc học và người có công với đạo học.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, quần thể đình, chùa và từ chỉ Thổ Hà được nâng lên thành di tích quốc gia đặc biệt. Một làng nhỏ ven sông Cầu với ba di tích quốc gia đặc biệt, một bảo vật quốc gia và hai di sản phi vật thể quốc gia. Con số đó nói lên nhiều thứ về độ sâu văn hóa của nơi này.
Nghề mới của Thổ Hà bây giờ là bánh đa nem. Hơn ba trăm hộ làm nghề này, với khoảng một nghìn lao động. Sản phẩm được xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản và châu Âu. Năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, nghề làm bánh đa nem Thổ Hà được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nếu đi qua ngõ mà thấy những phên bánh đặt phơi trong nắng, hay nghe tiếng vỉ nướng, đó là một phần của đời sống mà di sản đang được sống tiếp.
Lễ hội Thổ Hà diễn ra từ ngày hai mươi đến hai mươi hai tháng Giêng hằng năm. Phần hội có chọi gà, bơi chải, đấu vật, chèo thuyền bắt vịt và hát quan họ. Lễ hội được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm hai nghìn không trăm mười hai.
Thổ Hà là làng biết cách giữ lấy mình. Gốm mất rồi nhưng tường gốm vẫn còn. Nghề cũ qua nhưng nghề mới thành di sản. Đình, chùa, văn chỉ từ thế kỷ mười bảy vẫn đứng nguyên. Và con sông Cầu vẫn chảy, vẫn có đò, vẫn nối làng với phần còn lại của thế giới.