Lăng Thiệu Trị
Xương Lăng ít được nhắc đến trong các hành trình du lịch thông thường. Ít khách hơn, yên tĩnh hơn những lăng lớn như Đại Nội, lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, lăng Khải Định. Và vì thế, với những ai ghé đây, lăng mang lại một trải nghiệm khác, cảm giác khám phá một vẻ đẹp bị lãng quên.
Nhưng Xương Lăng, lăng của vua Thiệu Trị, có những điểm độc đáo mà không lăng nào trong triều Nguyễn có được.
Thứ nhất: đây là lăng được xây nhanh nhất. Khởi công ngày mười một tháng hai năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám, thi hài an táng tháng sáu năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám, hoàn thiện cuối năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám. Chưa đầy mười tháng. Trong khi lăng Gia Long cần sáu năm, lăng Minh Mạng ba năm, lăng Tự Đức ba mươi tám năm, lăng Khải Định mười một năm.
Thứ hai: lăng quay mặt về hướng tây bắc. Đây là duy nhất trong tất cả các lăng và cung điện triều Nguyễn, tất cả những nơi khác đều quay nam hoặc đông theo phong thuỷ truyền thống. Hướng tây bắc do vị trí tự nhiên thuận lợi và núi Thuận Đạo làm hậu chẩm.
Thứ ba: bố cục hai trục song song. Trục bên phải là trục lăng, khu mộ. Trục bên trái là trục tẩm, khu thờ. Hai trục cách nhau khoảng một trăm mét. Đây là sự kết hợp phong cách lăng Gia Long, quần thể nhiều khu, với phong cách lăng Minh Mạng đối xứng có trục, tạo ra một cách bố trí không lặp lại ở đâu khác trong triều Nguyễn.
Thứ tư: hệ thống chi huyền thủy. Ba hồ liên thông qua cống ngầm: hồ Nhuận Trạch trước trục lăng, hồ Điện trước trục tẩm, hồ Ngưng Thúy trước Bửu Thành, tạo dòng nước chảy quanh co hình chữ Z hoặc S khắp lăng. Phong thuỷ gọi là thủy chầu lăng. Đây là kỹ thuật thủy lợi tinh xảo thế kỷ mười chín không thấy ở lăng nào khác.
Cả nhà có thắc mắc: tại sao lăng lại được xây nhanh đến vậy? Câu trả lời nằm ở bối cảnh. Vua Thiệu Trị mất bất ngờ ngày bốn tháng mười một năm một nghìn tám trăm bốn mươi bảy, ở tuổi bốn mươi, mà không để lại bản vẽ lăng như cha ông Minh Mạng từng làm suốt mười bốn năm trước khi mất. Vua Tự Đức, con cả kế vị, phải tổ chức xây lăng cho cha ngay sau khi lên ngôi. Sự khẩn trương đó phản ánh lòng hiếu thảo, và cũng phản ánh di chúc của Thiệu Trị: lăng giản dị và tiết kiệm.
Thiệu Trị là người thế nào? Ông là con cả Minh Mạng, lên ngôi năm một nghìn tám trăm bốn mươi mốt, trị vì sáu năm chín tháng. Người hiếu thảo, chính ông là người giám sát hoàn thành lăng Minh Mạng năm một nghìn tám trăm bốn mươi ba và tự tay viết bia Thánh Đức Thần Công ca ngợi cha. Người thi sĩ, để lại hơn bốn nghìn bài thơ chữ Hán và chữ Nôm. Người thương dân, nổi tiếng giảm thuế và ân xá tù nhân.
Nhưng cũng là người kế thừa chính sách cấm đạo Thiên Chúa của cha, bắt và xử nhiều giáo sĩ Pháp. Và chính sách đó dẫn đến điểm cuối đời của ông: ngày hai mươi ba tháng ba năm một nghìn tám trăm bốn mươi bảy, hạm đội Pháp do đô đốc Cécille chỉ huy tấn công Đà Nẵng, đòi tự do tôn giáo và thả giáo sĩ Lefèbvre. Quân Nguyễn vũ khí lạc hậu, dễ dàng bị đánh bại. Theo một số ghi chép, vua Thiệu Trị căng thẳng và uất ức sau sự kiện đó. Bảy tháng sau, ông mất. Mười một năm sau, năm một nghìn tám trăm năm mươi tám, Pháp tấn công Đà Nẵng lần thứ hai, lần này không rút đi nữa.
Tại Biểu Đức Điện, điện thờ trên trục tẩm, thờ vua Thiệu Trị và Tá Thiên Nhân Hoàng hậu Phạm Thị Hằng. Bà Hằng sau được gọi là Từ Dụ Thái Hậu, sống đến chín mươi hai tuổi, qua chín đời vua Nguyễn. Bà là mẹ của vua Tự Đức, nổi tiếng đức độ và ảnh hưởng lớn đến tính cách con. Nhiều bệnh viện và trường học ở miền Nam Việt Nam mang tên Từ Dũ, tên gọi khác của bà.
Trước bia Thánh Đức Thần Công, cả nhà hãy nhớ: đây là mắt xích thứ ba trong chuỗi chữ Hiếu của triều Nguyễn. Minh Mạng viết bia cho Gia Long. Thiệu Trị viết bia cho Minh Mạng. Tự Đức viết bia cho Thiệu Trị, tấm bia này, tại Xương Lăng hôm nay. Bốn đời vua, bốn tấm bia, một mạch hiếu đạo liên tục.
Rời Xương Lăng, cả nhà mang theo một hình dung: vua Thiệu Trị là mắt xích trung gian quan trọng của triều Nguyễn, giữa Minh Mạng uy nghi và Tự Đức thơ mộng. Ông tài hoa, hiếu thảo, thương dân, nhưng cũng là người mà những quyết sách của ông đã gieo hạt giống cho Pháp xâm lược. Lăng giản dị, nhanh xây, hướng lạ, hai trục song song, ba hồ liên thông. Tất cả phản ánh một cuộc đời ngắn ngủi nhưng đầy cá tính. Dòng nước vẫn chảy qua ba hồ, lặng lẽ, như ngày Xương Lăng vừa hoàn thành.