Lăng Thiệu Trị
Lăng Gia Long xây mất sáu năm. Lăng Khải Định mất mười một năm. Còn lăng này, chỉ chừng mười tháng.
Đó là Xương Lăng, lăng của vua Thiệu Trị. Nơi đây ít khách hơn, yên tĩnh hơn những điểm đến lớn như Đại Nội, lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, lăng Khải Định. Nhưng Xương Lăng có những điểm độc đáo hiếm lăng nào trong triều Nguyễn có được.
Thứ nhất: đây là lăng được xây nhanh nhất. Khởi công ngày mười một tháng hai năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám, thi hài an táng tháng sáu năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám, hoàn thiện cuối năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám. Chỉ chừng mười tháng, trong khi lăng Minh Mạng cũng phải mất ba năm.
Thứ hai: lăng quay mặt về hướng tây bắc. Trong tất cả các lăng và cung điện triều Nguyễn, chỉ có nơi này quay về hướng ấy. Hướng ấy được chọn vì thế đất tự nhiên thuận lợi: lăng tựa lưng vào núi Thuận Đạo, phía sau còn có một gò đất đắp cao làm hậu chẩm.
Thứ ba: bố cục hai trục song song. Trục bên phải là trục lăng, khu mộ. Trục bên trái là trục tẩm, khu thờ. Hai trục cách nhau khoảng một trăm mét. Đây là sự kết hợp phong cách lăng Gia Long, quần thể nhiều khu, với phong cách lăng Minh Mạng đối xứng có trục, tạo ra một cách bố trí hiếm thấy trong triều Nguyễn.
Thứ tư: hệ thống chi huyền thủy. Ba hồ liên thông qua cống ngầm: hồ Nhuận Trạch trước trục lăng, hồ Điện trước trục tẩm, hồ Ngưng Thúy trước Bửu Thành, tạo dòng nước chảy uốn lượn khắp lăng. Đây là một cách dẫn nước khéo léo của người xưa. Trên mặt hồ Ngưng Thúy có ba cây cầu bắc qua, mang tên Chánh Trung, Đông Hòa và Tây Định.
Vì sao lăng lại được xây nhanh đến vậy? Vua Thiệu Trị mất bất ngờ ngày bốn tháng mười một năm một nghìn tám trăm bốn mươi bảy, ở tuổi bốn mươi, mà chưa kịp chuẩn bị lăng cho mình. Cha ông là vua Minh Mạng thì khác hẳn: ông đã ròng rã mười bốn năm cân nhắc, chọn đất rồi mới cho xây lăng. Vua Tự Đức, người con được chọn kế vị, phải tổ chức xây lăng cho cha ngay sau khi lên ngôi. Sự khẩn trương đó phản ánh lòng hiếu thảo, và cũng phản ánh di chúc của Thiệu Trị: lăng giản dị và tiết kiệm.
Thiệu Trị là người thế nào? Ông là con cả Minh Mạng, lên ngôi năm một nghìn tám trăm bốn mươi mốt, trị vì sáu năm chín tháng. Người hiếu thảo, chính ông là người giám sát hoàn thành lăng Minh Mạng năm một nghìn tám trăm bốn mươi ba và tự tay viết bia Thánh Đức Thần Công ca ngợi cha. Người thi sĩ, để lại khoảng ba nghìn bảy trăm bài thơ ngự chế. Người thương dân, được hậu thế nhớ đến như một ông vua có lòng với dân.
Nhưng cũng là người kế thừa chính sách cấm đạo Thiên Chúa của cha, bắt giam và kết án một số giáo sĩ người Pháp. Và chính sách đó dẫn đến điểm cuối đời của ông: tháng tư năm một nghìn tám trăm bốn mươi bảy, tàu chiến Pháp do đô đốc Cécille phái đến tấn công Đà Nẵng, đòi tự do tôn giáo và thả giáo sĩ Lefèbvre. Quân Nguyễn vũ khí lạc hậu, dễ dàng bị đánh bại. Người ta cho rằng vua Thiệu Trị đã căng thẳng và uất ức sau sự kiện đó. Chưa đầy bảy tháng sau, ông mất. Mười một năm sau, năm một nghìn tám trăm năm mươi tám, Pháp lại tấn công Đà Nẵng, khi vua Thiệu Trị đã yên nghỉ ở Xương Lăng này từ lâu.
Tại Biểu Đức Điện, điện thờ trên trục tẩm, thờ vua Thiệu Trị và bà Phạm Thị Hằng, quý phi của vua. Bà Hằng sau được gọi là Từ Dụ Thái Hậu, sống đến khoảng chín mươi tuổi, qua nhiều đời vua Nguyễn. Bà là mẹ của vua Tự Đức, nổi tiếng đức độ và ảnh hưởng lớn đến tính cách con. Bệnh viện Từ Dũ ở Thành phố Hồ Chí Minh mang tên bà, theo cách đọc Từ Dũ quen thuộc.
Trước bia Thánh Đức Thần Công, cả nhà hãy nhớ: đây là mắt xích thứ ba trong chuỗi chữ Hiếu của triều Nguyễn. Minh Mạng viết bia cho Gia Long. Thiệu Trị viết bia cho Minh Mạng. Tự Đức viết bia cho Thiệu Trị, tấm bia này, tại Xương Lăng hôm nay. Bốn đời vua, ba tấm bia, một mạch hiếu đạo liên tục.
Rời Xương Lăng, cả nhà mang theo một hình dung: vua Thiệu Trị là mắt xích trung gian quan trọng của triều Nguyễn, giữa Minh Mạng uy nghi và Tự Đức thơ mộng. Ông tài hoa, hiếu thảo, thương dân, nhưng chính sách cấm đạo của ông cũng đã khiến quan hệ với phương Tây ngày càng căng thẳng. Mười tháng xây vội năm ấy đã để lại một chốn không hề vội vã. Dòng nước vẫn chảy qua ba hồ, lặng lẽ, như ngày Xương Lăng vừa hoàn thành.