Mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng
Có những người mà cuộc đời của họ là một bản trả lời cho câu hỏi: người có học, có tài, có vị trí, nên chọn làm gì với cuộc đời mình? Huỳnh Thúc Kháng là một người như thế.
Mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng nằm phía tây nam chùa Thiên Ấn, trên ngọn núi nhìn ra sông Trà Khúc, thuộc phường Trương Quang Trọng, thành phố Quảng Ngãi. Đây là nơi khách đến dâng hương tưởng niệm và tìm hiểu về một trí thức yêu nước lớn của Việt Nam đầu thế kỷ hai mươi.
Cụ Huỳnh Thúc Kháng sinh ngày mồng một tháng mười năm một nghìn tám trăm bảy mươi sáu, tại làng Thạnh Bình, nay thuộc xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam, theo nguồn của Ủy ban nhân dân huyện Nghĩa Hành. Trong hệ thống khoa cử của nhà Nguyễn, cụ đỗ cao, được xem là người có năng lực đủ để tiến xa trên con đường quan lộ. Nhưng cụ không chọn con đường đó lâu dài.
Đầu thế kỷ hai mươi là thời điểm mà nhiều trí thức Việt Nam đứng trước câu hỏi lớn về vận mệnh đất nước. Cụ Huỳnh, cùng một số nhân vật khác, là những người khởi xướng phong trào Duy Tân, theo Thư viện tỉnh Quảng Ngãi. Phong trào này chủ trương canh tân đất nước, cổ vũ giáo dục, phát triển thực nghiệp và khai dân trí. Vì hoạt động yêu nước, cụ phải chịu nhiều năm đày ải và tù giam.
Ra khỏi tù, cụ Huỳnh tiếp tục con đường của mình. Ông sáng lập và làm chủ bút báo Tiếng Dân, tờ báo tiếng Việt xuất bản tại Huế từ năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, theo Thư viện tỉnh Quảng Ngãi. Trong nhiều năm, Tiếng Dân là một trong những tờ báo có uy tín nhất của giới trí thức Việt Nam thời thuộc địa.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời cụ tham gia Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Ủy ban nhân dân huyện Nghĩa Hành ghi cụ làm Chủ tịch Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam đầu năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu. Và khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, cụ Huỳnh được giao Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ ngày ba mươi mốt tháng năm đến ngày hai mươi tháng mười năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu.
Những tháng năm cuối đời gắn với Quảng Ngãi. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, cụ về làm việc tại Ủy ban kháng chiến Hành chính Nam Trung Bộ đóng ở thị trấn Chợ Chùa, huyện Nghĩa Hành. Ngày hai mươi mốt tháng tư năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, cụ mất tại Quảng Ngãi, thọ bảy mươi mốt tuổi, theo Ủy ban nhân dân huyện Nghĩa Hành. Theo Báo Đắk Nông, cụ được an táng trên núi Thiên Ấn theo tâm nguyện.
Ngày mồng hai tháng ba năm một nghìn chín trăm chín mươi, toàn cụm di tích núi Thiên Ấn, trong đó có mộ cụ Huỳnh, được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, theo tài liệu quy hoạch tỉnh Quảng Ngãi.
Khi đứng trước mộ, cả nhà có thể nhìn ra hướng sông Trà Khúc. Báo Đắk Nông mô tả khu mộ có hướng nhìn ra dòng sông. Đây là chi tiết không phải ngẫu nhiên. Một người chọn gắn bó với vùng đất này trong những năm kháng chiến đầu tiên, rồi an nghỉ ở đây, hướng mặt ra sông, ra đồng bằng, ra đất nước mà ông dành cả đời phụng sự.
Cả nhà đứng đây, trong không gian yên tĩnh trên đỉnh núi Thiên Ấn, đang gặp một lát cắt của lịch sử: thời điểm đất nước vừa giành độc lập, chính quyền cách mạng còn rất trẻ, và những nhân sĩ như cụ Huỳnh dùng uy tín của mình để giúp giữ vững lòng dân. Một bộ trưởng, một quyền chủ tịch nước, nhưng trước hết là một trí thức chọn đứng về phía nhân dân từ những năm đầu thế kỷ hai mươi.