Trường Lũy Quảng Ngãi
Hãy tưởng tượng một tuyến phòng thủ chạy dài hơn một trăm hai mươi bảy cây số, men theo sườn đông của dãy Trường Sơn, vắt qua tám huyện của Quảng Ngãi. Không phải một bức tường thẳng tắp trên đồng bằng, mà là một hệ thống sống động gồm thành lũy, đồn bảo và đường cổ, bám vào địa hình núi rừng như chính dải đất miền Trung này. Đó là Trường Lũy Quảng Ngãi, di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, được xếp hạng vào tháng ba năm hai nghìn không trăm mười một.
Trong một trăm hai mươi bảy phẩy bốn cây số toàn tuyến theo khảo sát hiện đại, một trăm mười ba cây số nằm trên đất Quảng Ngãi. Tuyến lũy trải dài qua các huyện Trà Bồng, Sơn Tịnh, Sơn Hà, Tư Nghĩa, Minh Long, Nghĩa Hành, Ba Tơ và Đức Phổ. Cổng Du lịch Quảng Ngãi mô tả đây là công trình kiến trúc dài nhất Đông Nam Á, dù đây là nhận định du lịch chưa được kiểm chứng độc lập. Nhưng dù nhìn nhận thế nào, con số thực đã đủ để gợi lên sự kỳ công của người xưa.
Điều làm Trường Lũy khác với một bức tường đơn thuần là cấu trúc ba thành tố gắn kết với nhau. Lũy là công trình phòng thủ ngăn chặn. Đồn và bảo là điểm canh gác và đồn trú. Đường cổ là tuyến giao thông kiểm soát việc qua lại. Ba thứ đó cùng vận hành cho thấy Trường Lũy không chỉ là hàng rào quân sự, mà còn là hệ thống quản trị vùng biên, kiểm soát giao thương và tương tác giữa miền đồng bằng và miền núi phía tây Quảng Ngãi.
Lịch sử hình thành của hệ thống này trải qua nhiều thế kỷ. Từ khoảng giữa thế kỷ mười sáu, Bùi Tá Hán đã cho xây một số đồn bảo ở miền tây Quảng Ngãi. Đến năm một nghìn bảy trăm năm mươi, Nguyễn Cư Trinh khi làm Tuần vũ Quảng Ngãi tiếp tục xây thêm. Nhưng tuyến lũy liên hoàn kết nối tất cả thành một hệ thống thì được dựng lên vào năm một nghìn tám trăm mười chín, dưới sự chỉ huy của Tả quân Lê Văn Duyệt, theo lệnh vua Gia Long. Các nhà nghiên cứu thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp cũng ghi nhận mốc này.
Chính sử triều Nguyễn, qua các bộ Đại Nam thực lục, Quốc triều chỉnh biên toát yếu và Đại Nam nhất thống chí, ghi Trường Lũy dài một trăm mười bảy dặm, có một trăm mười lăm bảo, mỗi bảo khoảng mười lính canh gác. Đây là những bộ chính sử do triều đình biên soạn, không phải tài liệu dân gian.
Đứng trước một đoạn lũy còn dấu tích, cả nhà có thể thấy rõ sự khéo léo của người xưa. Báo Điện tử Chính phủ mô tả kiến trúc Trường Lũy có sự giao thoa giữa đất và đá, nhiều đoạn bằng đá còn khá nguyên vẹn. Lũy chạy theo sườn núi, qua đèo và thung lũng, không đi thẳng theo đường chim bay mà men theo vùng rìa đông của dãy Trường Sơn để phát huy tối đa lợi thế địa hình.
Dọc tuyến lũy có các cộng đồng người Co, người Hrê sinh sống. Cổng Du lịch Quảng Ngãi nhấn mạnh công sức của cả cư dân Kinh và Hrê trong quá trình xây dựng. Trường Lũy không phải câu chuyện của một phía. Đây là di tích của một giai đoạn quản trị phức tạp, nơi giao thương, tương tác văn hóa và kiểm soát vùng biên đan xen vào nhau qua nhiều thế hệ.
Những điểm còn dấu tích rõ nhất nằm ở Thiên Xuân, Khánh Giang thuộc xã Hành Tín Đông; Rùm Đồn còn gọi là Rừng Đồn và Đèo Chim Hút thuộc xã Hành Dũng; cùng một số đoạn ở xã Ba Động, huyện Ba Tơ. Đứng tại Đèo Chim Hút nhìn xuống thung lũng, nơi mà hơn hai trăm năm trước mười người lính canh gác một bảo nhỏ giữa núi rừng trùng điệp, cả nhà sẽ cảm nhận được sức nặng của lịch sử dưới từng viên đá còn nằm yên tại chỗ.