Thác Trắng Minh Long

Trên vách một nếp nhà ở Minh Long có một chiếc chiêng đồng treo im. Mặt chiêng tròn, màu đồng đã cũ, chỗ sáng chỗ sẫm như một vầng trăng lặn trong bóng tối của gian nhà. Người lạ đi ngang thường chỉ nhìn lướt qua nó. Một vòng kim loại, mép hơi cong vào trong, sợi dây treo đã sờn đi vì tay người. Nhưng ở vùng đất này, chiếc chiêng ấy không phải là đồ trang trí treo cho đẹp. Nó là một cái miệng biết nói. Và suốt bao đời, điều nó nói là chuyện của núi, của nước, của người Hrê.

Nếp nhà ấy nằm ở thôn Thượng Đố, xã Minh Long, tỉnh Quảng Ngãi. Đây là đất của người Hrê. Ở đây, nghệ thuật Chiêng Ba được giữ theo cách người ta giữ lửa trong bếp, nghĩa là không ồn ào, không phô trương, chỉ cần đừng để tắt. Trong chính cái tên ấy đã có chữ ba. Lát nữa, chữ ba đó sẽ hiện ra thêm một lần nữa, ở ngoài kia, giữa rừng, viết bằng nước chứ không phải bằng đồng.

Muốn hiểu một chiếc chiêng thì phải nghe nó ít nhất một lần. Bàn tay đặt lên mặt đồng, thấy ấm và hơi ráp. Tiếng chiêng không chói tai. Nó trầm, nó tròn, nó lan ra rồi ở lại rất lâu trong không khí, giống hệt một vòng sóng loang trên mặt nước lặng. Người Hrê không đánh chiêng để lấp đầy sự im lặng. Họ đánh chiêng để gọi nhau về, để đánh dấu một ngày không giống mọi ngày, để nói với cả làng rằng vừa có chuyện đáng nhớ xảy ra.

Và cách nếp nhà ấy không xa, có một tiếng khác cũng ngân suốt ngày suốt đêm mà chẳng cần ai đánh. Tiếng của Thác Trắng.

Lối vào thác dẫn người ta đi giữa một màu xanh. Xanh non của lá mới, xanh ẩm của rêu bám đá, xanh sẫm của những vạt rừng phủ kín sườn núi. Càng vào sâu, không khí càng mát, mùi lá mục và mùi nước trộn lẫn vào nhau. Rồi màu xanh ấy bị cắt ngang bởi một mảng trắng.

Nước từ trên cao đổ xuống, chia làm ba nhánh. Ba dải trắng cùng lao xuống mặt hồ phía dưới, song song mà không hề giống nhau, nhánh mạnh nhánh nhẹ, tùy mùa tùy ngày. Đến đây thì hiểu vì sao chỗ này mang tên Thác Trắng. Cái tên không do ai nghĩ ra cho hay. Nó là điều con mắt thấy trước tiên, thấy trước cả khi kịp nghĩ.

Ba nhánh nước. Vẫn là chữ ba ấy, chỉ khác là lần này nó không nằm trên vách nhà mà treo giữa vách núi.

Đứng ở bờ hồ dưới chân thác, người ta thường quên mất mình vừa định nói câu gì. Mặt hồ yên. Trên cao, nước đổ không nghỉ, đập vào đá, vỡ tung thành bụi trắng. Bụi nước ấy bay lơ lửng, đậu lên tóc, lên vai, mát lạnh. Tiếng nước dội vào vách núi rồi quay trở lại, chồng lên chính nó. Cũng là một thứ âm thanh trầm và tròn, ở lại rất lâu. Cũng là một vòng sóng loang ra, chỉ khác là loang giữa rừng chứ không loang trong gian nhà.

Chẳng mấy ai đứng dưới chân thác mà còn nghĩ đến con số. Không ai đo. Không ai đếm. Thứ mang về được là cảm giác ngửa cổ nhìn lên, rồi thấy mình nhỏ lại một chút, theo cái cách rất dễ chịu.

Chiếc chiêng trong nhà được giữ bằng tay người, truyền từ đời trước sang đời sau, xỉn thì lau, hỏng thì sửa. Còn thác thì được giữ bằng một cách khác. Thắng cảnh Thác Trắng đã được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh vào ngày hai mươi hai tháng một năm hai nghìn lẻ bảy. Đến ngày mùng tám tháng sáu năm hai nghìn mười sáu, khu vực bảo vệ của thắng cảnh này còn được điều chỉnh lại một lần nữa cho đúng.

Nghĩa là ở đâu đó có những trang giấy ghi rõ rằng chỗ này không phải chỉ là nơi tắm mát cho qua một buổi chiều. Chỗ này là của chung, và phải giữ. Khu du lịch sinh thái Thác Trắng nay có ban quản lý trông nom, để cái tên trắng kia còn trắng, để rừng quanh thác vẫn còn là rừng.

Trở lại nếp nhà, chiếc chiêng không treo một mình. Bên cạnh nó thường là những vật đan bằng mây và tre, thứ mà bàn tay người Minh Long đã làm ra từ rất lâu rồi. Nghề đan lát mây tre là nghề của những bàn tay biết chờ. Chẻ nan cho đều, vót cho mỏng, ngâm cho mềm, rồi đan, từng sợi bắt vào nhau, chặt dần, kín dần. Cũng chính những bàn tay ấy, khi chiều xuống, lại đặt lên mặt chiêng.

Và khi tiếng chiêng lắng đi, người ta hát. Hát Ta lêu, hát Ca choi. Những làn điệu ấy không cần sân khấu, không cần đèn. Chúng đi từ miệng người này sang tai người kia, người trước hát thì người sau thuộc, cứ thế mà ở lại với đất Minh Long.

Có thể một ngày nào đó cả nhà sẽ đứng ở bờ hồ dưới chân Thác Trắng, ngửa cổ nhìn lên ba dải nước trắng ấy. Khi đó, nếu nghe cho kỹ, sẽ thấy tiếng thác không hề xa lạ. Nó giống một tiếng chiêng rất dài, một tiếng chiêng không bao giờ dứt, do chính ngọn núi này đánh lên.

Đêm xuống, chiếc chiêng được treo lại lên vách. Nó im. Nhưng nó không rỗng. Trong lớp đồng cũ ấy có tiếng gọi nhau của cả một vùng, có lời Ta lêu, có sợi mây vừa đan xong, và có cả tiếng nước đổ ngoài kia.

Ngoài kia, giữa rừng tối, ba nhánh nước vẫn trắng, vẫn đổ xuống hồ, không cần ai nhìn. Trong nhà, vầng trăng đồng nằm im trên vách, chờ một bàn tay. Cả hai đều đang ngân, chỉ khác nhau ở chỗ một bên ngân bằng nước, một bên ngân bằng im lặng.