Thánh địa Mỹ Sơn

Giữa một thung lũng xanh kín giữa rừng Quảng Nam, cách Hội An khoảng bốn mươi cây số về phía tây, có hơn bảy mươi công trình đền tháp gạch đỏ đứng im trong tĩnh lặng từ ngàn năm. Đây là Thánh địa Mỹ Sơn, di sản Hindu giáo lớn nhất Đông Nam Á còn lại của Vương quốc Champa.

Cả nhà ơi, ngày bốn tháng mười hai năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, cùng ngày với Hội An, Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO ghi danh Mỹ Sơn là Di sản Văn hóa Thế giới. Hai di sản cùng một tỉnh Quảng Nam được công nhận trong cùng một kỳ họp, điều này chưa từng xảy ra với bất kỳ tỉnh nào khác của Việt Nam.

Champa là vương quốc gì? Đó là vương quốc của một dân tộc anh em với người Việt, cùng sinh sống tại miền Trung Việt Nam suốt hơn một nghìn năm trăm năm, từ năm một trăm chín mươi hai đến cuối thế kỷ mười lăm khi Vijaya thất thủ, và tàn dư vương quốc còn tồn tại ở Phan Rang đến năm một nghìn tám trăm ba mươi hai. Người Chăm chịu ảnh hưởng sâu của văn minh Ấn Độ, thờ Hindu giáo với thần chính là Shiva. Hôm nay người Chăm vẫn là một dân tộc thiểu số chính thức của Việt Nam.

Mỹ Sơn nghĩa là gì? Mỹ nghĩa là đẹp, Sơn nghĩa là núi, "núi đẹp". Đây là tên Hán Việt do người Việt đặt cho thung lũng đền tháp. Tên gốc Champa của nơi này đã thất truyền, không có bất kỳ văn bản nào ghi lại.

Câu chuyện của Mỹ Sơn bắt đầu từ cuối thế kỷ thứ tư. Vua Bhadravarman I, người sáng lập ra nền tảng tôn giáo của Champa, đã xây đền đầu tiên tại thung lũng này để thờ thần Shiva qua biểu tượng Linga. Ông đặt tên Linga này là Bhadresvara, ghép tên mình Bhadra với Ishvara nghĩa là thần Shiva. Ý nghĩa rất sâu sắc: mỗi vua Champa khi lên ngôi đều đặt một Linga gắn tên mình vào thần Shiva, tạo nên mối liên kết thần quyền và vương quyền hợp nhất. Đây là đặc trưng riêng của văn minh Champa, không có ở nơi nào khác trong khu vực.

Từ thế kỷ thứ tư đến thế kỷ mười ba, suốt chín thế kỷ, các vua Champa liên tục xây dựng tại Mỹ Sơn. Đền gỗ ban đầu bị cháy, họ xây lại bằng gạch nung. Thế kỷ thứ chín đến thế kỷ mười là giai đoạn vàng, kiến trúc và điêu khắc đạt đỉnh cao. Sau thế kỷ mười bốn, trung tâm Champa dời về phía nam, Mỹ Sơn dần bị bỏ hoang và rừng che phủ.

Người châu Âu đầu tiên phát hiện lại Mỹ Sơn là một sĩ quan Pháp tên Charles Paris vào năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm khi đi vào thung lũng. Nhưng người đặt nền móng cho khoa học về Mỹ Sơn là Henri Parmentier, nhà khảo cổ người Pháp thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ. Ông đến khảo sát từ năm một nghìn tám trăm chín mươi tám đến năm một nghìn tám trăm chín mươi chín, vẽ bản đồ từng tháp, phân loại mười một nhóm theo chữ cái từ A đến L. Quy ước này dùng đến tận ngày nay. Parmentier cũng là người triển khai Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng, xây năm một nghìn chín trăm mười lăm, mở năm một nghìn chín trăm mười chín. Nếu cả nhà đã ghé Bảo tàng Chăm Đà Nẵng trước khi đến đây, thì đó là phần lý thuyết, còn Mỹ Sơn là phần thực địa.

Cả nhà hãy nhìn vào những bức tường gạch trước mặt. Đây là bí ẩn lớn nhất của kiến trúc Champa: kỹ thuật xếp gạch không vữa kết dính. Khớp giữa các viên gạch khít đến mức không nhét được một tờ giấy mỏng qua. Các giả thuyết hiện tại gồm: dùng nhựa cây bời lời làm chất kết dính rồi để khô; hoặc mài chà hai mặt gạch cho khớp khít; hoặc xếp gạch còn tươi rồi nung cả tòa tháp tại chỗ. Tới nay, khoa học vẫn chưa kết luận cuối cùng. Đây là tài nghệ mà người Chăm cổ đã mang theo xuống mồ.

Cả nhà đã thấy đống đổ nát kia chưa? Đó từng là tháp A1, tháp cao nhất Mỹ Sơn, cao hai mươi bốn mét, là đỉnh cao của kiến trúc Champa thế kỷ mười, được học giả quốc tế gọi là kiệt tác. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, trong chiến tranh Việt Nam, không quân Mỹ ném bom bê năm hai vào khu vực này. Mỹ Sơn nằm trong vùng kiểm soát của Mặt trận Dân tộc Giải phóng, đây là mục tiêu quân sự, không phải cố tình phá hủy di sản văn hóa. Nhưng hệ quả là tháp A1 và sáu tháp phụ bị phá hủy hoàn toàn. Một số hố bom được giữ nguyên để du khách chứng kiến. Đó là mất mát văn hóa không chỉ của Việt Nam mà của cả nhân loại.

Điều đáng mừng là trong những năm gần đây, một dự án hợp tác Việt Nam, Ý, Ấn Độ được UNESCO hỗ trợ đã trùng tu nhiều nhóm tháp: K, H, và một phần nhóm A và E. Các nhóm B, C, D vẫn là nhóm được bảo tồn tốt nhất và là điểm tham quan trung tâm.

Tại Mỹ Sơn, cả nhà còn có thể xem biểu diễn nghệ thuật Chăm, múa Apsara. Apsara trong Hindu giáo là các thiên nữ múa hát trên thiên đường. Người Chăm đưa hình tượng này vào điêu khắc tháp và sau đó phát triển thành vũ điệu truyền thống. Nhạc cụ Chăm dùng trong biểu diễn gồm Saranai, loại kèn sậy, và Paranưng, loại trống. Đây là nghệ thuật sống còn từ một nền văn minh đã tan biến.

Mỹ Sơn vẫn được người Chăm coi là thánh địa thiêng.

Mỹ Sơn, sau chín thế kỷ xây dựng và hơn sáu trăm năm bị bỏ hoang, vẫn đứng đó giữa rừng. Những ngọn tháp gạch đỏ nhô lên giữa màu xanh của cây, tiếng gió luồn qua vòm cổng cổ xưa, và đâu đó trong điêu khắc trên tường, các thiên nữ Apsara vẫn đang múa, chân không chạm đất, từ một nghìn năm trước đến tận hôm nay.