Danh Thắng Ngũ Hành Sơn, Marble Mountains
Người già ở Đà Nẵng vẫn kể rằng, năm ngọn núi đá bên bờ biển phía đông thành phố từng là năm mảnh vỡ của một quả trứng rồng.
Ngày ấy, có một cụ già từ miền biển phía bắc chèo thuyền vào bãi cát vắng này, dựng túp lều tranh, sống một mình bằng nghề chài lưới. Một buổi sáng, trời bỗng nổi sấm, sóng dữ ập vào bờ. Giữa cơn bão, một con rồng khổng lồ tiến về phía túp lều. Một tiếng sấm nổ vang, và từ dưới bụng rồng, một quả trứng lớn lăn ra. Rồi rồng quay mình trở ra biển, biến mất.
Biển lặng dần. Một con rùa vàng lớn bơi vào bờ, đào cát chôn quả trứng. Rùa nói mình là thần Kim Quy, nhờ cụ bảo vệ giọt máu của Long Quân. Thần trao cho cụ một chiếc móng, dặn hễ gặp chuyện chẳng lành thì áp móng vào tai, thần sẽ chỉ cách.
Một hôm, một chiếc xe trâu chở đầy người dữ tợn cầm binh khí lao thẳng về chỗ chôn trứng. Cụ vội áp móng rùa vào tai, nghe một giọng nói bảo nằm xuống. Cụ vừa nằm xuống thì hóa thành một con hổ lớn, và bọn người hoảng hồn bỏ chạy.
Quả trứng lớn dần, trồi lên khỏi mặt cát, vỏ sáng lấp lánh như ngọc. Rồi một đêm, bọn người xấu quay lại đốt nhà. Cụ chỉ kịp khấn xin thần Kim Quy cứu giúp. Khấn xong, cụ thấy mình nằm trong một hang đá rộng và mát. Bước ra cửa hang, cụ sững sờ. Quanh mình là năm ngọn núi đá, cây cỏ tươi tốt, chim muông ríu rít. Truyền thuyết nói rằng vỏ trứng thần đã vỡ thành năm mảnh, hóa thành năm ngọn núi. Còn từ trong trứng, một bé gái xinh xắn bước ra, chính là con gái của Long Quân. Cụ già và cô bé sống với nhau như cha con, chim muông thay nhau hái trái cây về nuôi cô bé.
Đó là chuyện bên bếp lửa. Còn đất đá thì kể một câu chuyện khác, cũng kỳ lạ không kém. Năm ngọn núi đá vôi này xưa kia là những hòn đảo đứng chơ vơ giữa biển. Đồng bằng bồi dần, bờ biển lùi ra xa, và những hòn đảo nằm lại trên đất liền. Ngày nay, biển cách chân núi Thủy Sơn chừng tám trăm mét. Người Pháp gọi đây là núi cẩm thạch, và khách nước ngoài vẫn quen gọi là Marble Mountains.
Quần thể nằm ở phường Ngũ Hành Sơn, cách trung tâm Đà Nẵng khoảng tám cây số về phía đông nam, cách Hội An khoảng hai mươi cây số. Nơi này từng có tên Bạch Hoa Ngũ Chỉ, nghĩa là năm ngón tay, vì nhìn từ trên cao, năm ngọn núi giống một bàn tay khổng lồ ấn năm ngón xuống đất.
Năm một nghìn tám trăm hai mươi lăm, vua Minh Mạng, vị vua thứ hai của triều Nguyễn, đến thăm nơi này. Chính nhà vua đã đặt tên cho từng ngọn theo thuyết Ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Người dân quanh vùng thì gọi mộc mạc hơn. Thủy Sơn là núi chùa, Mộc Sơn là núi mồng gà, Thổ Sơn là núi đá chồng, Kim Sơn là núi Đùng, còn Hỏa Sơn là núi Ông Chài.
Thủy Sơn giữ nhiều chuyện hơn cả. Cũng năm ấy, vua Minh Mạng cho xây lối bậc đá lên núi, đặt tên chùa Tam Thai và phong làm quốc tự. Tam Thai là ngôi chùa có tuổi đời lâu nhất ở Ngũ Hành Sơn, đã có từ hơn ba trăm năm trước. Gần đó, chùa Linh Ứng quay mặt nhìn ra biển.
Nhà vua còn cho lập Vọng Hải Đài, tức đài ngắm biển. Đứng ở đó, mắt nhìn xuống bãi cát và mặt biển, xa xa là đảo Cù Lao Chàm.
Đường vào động Huyền Không đi qua động Hoa Nghiêm, nơi không khí trong lành, dễ chịu. Rồi lòng núi bỗng mở ra một vòm động cao. Trên vòm có năm lỗ hổng tự nhiên, đưa ánh sáng và gió trời vào tận bên trong, nên trong động chẳng cần đèn. Đứng giữa động, cả nhà sẽ thấy những vệt nắng chậm rãi dịch chuyển theo giờ, lần lượt soi sáng từng góc vách. Ở chỗ cao nhất, tượng Phật Thích Ca hòa vào màu đá. Bên vách phải, chùa Trang Nghiêm dựng từ năm một nghìn tám trăm hai mươi lăm nằm gọn trong lòng động.
Động Vân Thông, cái tên nghĩa là thông với mây, còn giữ một tấm bia cổ từ thế kỷ mười bảy. Còn động Âm Phủ thì càng vào sâu càng tối. Người ta kể rằng vua Minh Mạng từng cho lính cầm đuốc xuống thám hiểm lòng hang, và cả mười hai ngọn đuốc đều tắt. Chuyện kể tiếp rằng nhà vua thả xuống hang một quả bưởi có đánh dấu, rồi quả bưởi ấy trôi ra tận bờ biển Non Nước.
Mỗi ngọn núi còn lại có dáng riêng. Kim Sơn có động Quan Âm dài chừng năm mươi mét, nơi thạch nhũ tự nhiên tạo hình giống tượng Phật Quan Âm. Hỏa Sơn là núi đôi, Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn đứng đối diện nhau qua đường Trường Sa, với chùa Linh Sơn nép trong núi. Thổ Sơn dài nhất, trải mình như một con rồng nằm cuộn.
Dưới chân núi là làng đá mỹ nghệ Non Nước. Một tấm bia ở chùa Phổ Khánh, khắc năm một nghìn sáu trăm bảy mươi tám, đã nhắc đến người thợ đá làng Quán Khái, nên nghề đá ở đây có từ ít nhất thế kỷ mười bảy. Người ta kể những người thợ đầu tiên đến từ Thanh Hóa. Tay búa, tay đục, họ tạc lân, phụng, sư tử, nghê đá cho đình chùa khắp nơi. Nghề đá Non Nước nay là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nay núi đã cấm khai thác đá, thợ làng chở đá từ nhiều nơi khác về.
Cuối năm hai nghìn mười tám, Ngũ Hành Sơn được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, cấp cao nhất dành cho di tích ở Việt Nam.
Hôm nay, trong động Huyền Không, nắng vẫn rơi qua năm lỗ trời, chậm rãi bò trên vách đá. Dưới chân núi, thợ làng đá Non Nước vẫn tạc lân, tạc nghê từ những khối đá chở từ nhiều nơi về. Và ngoài kia, sóng vẫn vỗ vào bãi cát, nơi người xưa bảo quả trứng rồng đã từng nằm.