Chùa Tam Thai, Quốc Tự Ngũ Hành Sơn
Leo hết những bậc đá của núi Thủy Sơn, bước qua cổng tam quan, ngẩng đầu nhìn lên. Một ngôi chùa cổ kính nằm giữa các tảng đá vôi khổng lồ, mái ngói âm dương phủ rêu, cây cổ thụ tỏa bóng che nắng. Phía dưới là toàn bộ vùng đất Đà Nẵng, biển xanh, sông, và thành phố.
Đây là Chùa Tam Thai, ngôi chùa chính và lâu đời nhất trên núi Thủy Sơn, và là Quốc tự thời triều Nguyễn.
Câu chuyện của chùa bắt đầu khoảng năm một nghìn sáu trăm ba mươi. Lúc đó miền Trung đang là đất của các chúa Nguyễn, và Phật giáo được khuyến khích xây dựng lan rộng. Một ngôi chùa nhỏ được dựng trên sườn nam núi Thủy Sơn. Nhưng rồi cuối thế kỷ mười tám, chiến tranh Tây Sơn lan đến, chùa bị phá hủy hoàn toàn.
Rồi năm một nghìn tám trăm hai mươi lăm, khi ngôi chùa năm xưa chỉ còn là phế tích, một người đến đây và thay đổi tất cả. Người đó là vua Minh Mạng.
Vua Minh Mạng trong chuyến tuần du về phía nam kinh thành đã dừng chân tại Ngũ Hành Sơn. Vua nhìn năm hòn núi đá vôi đứng sừng sững bên bờ biển, và quyết định đặt tên cho từng ngọn theo Ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Ông cho khắc chữ lên vách đá. Và ông ra lệnh xây lại ngôi chùa cổ đã bị chiến tranh hủy hoại.
Năm một nghìn tám trăm hai mươi sáu, vua đúc chuông đồng và tượng đồng rồi ban tặng cho chùa. Chiếc chuông khắc tên vua Minh Mạng vẫn còn được lưu giữ đến ngày hôm nay, sau gần hai trăm năm.
Và vua đặt tên chùa là Tam Thai Tự.
Tên Tam Thai lấy từ đâu? Trong thiên văn cổ phương Đông có ba chòm sao mang tên Thượng Thai, Trung Thai và Hạ Thai, nằm gần chòm Bắc Đẩu. Ngọn Thủy Sơn có ba đỉnh ở ba tầng cao thấp, gọi là Hạ Thai, Trung Thai và Thượng Thai, giống như ba chòm sao Tam Thai, và ngôi chùa tựa lưng vào thế núi ấy. Cách đặt tên này cho thấy nhà vua am hiểu thiên văn, Phật giáo và tư tưởng Đông phương.
Chùa được phong là Quốc tự, nghĩa là chùa được vua trực tiếp bảo trợ và cấp tài sản. Chùa Tam Thai là một Quốc tự nằm xa kinh thành Huế, cho thấy triều Nguyễn quan tâm đến Phật giáo cả ở những vùng đất cách xa triều đình.
Trong chánh điện, cả nhà sẽ thấy Tây Phương Tam Thánh: Phật A Di Đà ở trung tâm, Quan Thế Âm và Đại Thế Chí Bồ Tát hai bên. Đây là cách bài trí phổ biến của Phật giáo Bắc tông.
Sau khi chiêm bái chánh điện, cả nhà đi tiếp tới hai đài ngắm cảnh của núi Thủy Sơn: Vọng Giang Đài gần chùa Tam Thai, và Vọng Hải Đài ở phía đông, gần chùa Linh Ứng của Ngũ Hành Sơn.
Vọng Hải Đài có nghĩa là Đài ngắm biển. Đứng ở đây nhìn về phía đông, cả nhà sẽ thấy biển Đông trải rộng, bãi Mỹ Khê trắng cát kéo dài, và bán đảo Sơn Trà nhô ra biển. Nếu trời trong, xa xa có thể thấy tượng Quan Âm trắng của chùa Linh Ứng Sơn Trà đứng giữa màu xanh núi.
Vọng Giang Đài có nghĩa là Đài ngắm sông. Nhìn về phía tây, cả nhà sẽ thấy sông Cổ Cò và xa hơn là trung tâm Đà Nẵng với những cây cầu. Hai đài nằm ở hai hướng đối diện, đông biển tây sông, nên người ta vẫn ví nơi này như điểm giao thoa giữa đất và trời, giữa biển và núi.
Ở Vọng Giang Đài còn tấm bia đá khắc ba chữ Hán Vọng Giang Đài từ thời vua Minh Mạng. Và đây là những vị trí ngắm cảnh đẹp nhất của Ngũ Hành Sơn.
Chùa đã trải qua nhiều đợt trùng tu, vào các năm một nghìn chín trăm linh bảy, một nghìn chín trăm hai mươi lăm, một nghìn chín trăm năm mươi sáu và một nghìn chín trăm chín mươi lăm. Dù vậy, chùa vẫn giữ được phong cách Phật giáo cung đình triều Nguyễn. Và cuối năm hai nghìn không trăm mười tám, Ngũ Hành Sơn được Thủ tướng nâng hạng thành Di tích Quốc gia Đặc biệt, bao gồm cả chùa Tam Thai này.
Có một câu chuyện truyền lại rằng em gái vua Minh Mạng đã đến đây tu hành thiền định một thời gian sau khi chùa được xây. Đó là lời truyền miệng, sử sách chưa ghi lại, nên mình chỉ kể lại như người ta vẫn kể.
Vua Minh Mạng còn ban cho chùa tấm biển ghi dòng chữ Ngự chế Tam Thai Tự, cùng một tấm biển đồng hình quả trám, hai mặt có bút tích của nhà vua. Những nét chữ ấy gắn với khoảnh khắc một vị hoàng đế nhìn lên năm ngọn núi bên biển và đặt tên cho chúng.
Đứng ở Vọng Hải Đài, gió biển thổi lên từ phía bãi Mỹ Khê, tiếng sóng xa vọng vào vách đá. Cả nhà hãy đứng yên một chút, lắng nghe. Nơi này đã tồn tại gần bốn trăm năm, qua chiến tranh, qua bão lũ, qua bao triều đại đổi thay. Và vẫn còn đây, vẫn nhìn ra biển Đông mỗi sáng.