Chùa Tam Thai , Quốc Tự Ngũ Hành Sơn
Cả nhà đang leo lên những bậc đá của núi Thủy Sơn. Bước qua cổng tam quan, ngẩng đầu nhìn lên. Một ngôi chùa cổ kính nằm giữa các tảng đá vôi khổng lồ, mái ngói âm dương phủ rêu, cây cổ thụ tỏa bóng che nắng. Phía dưới là toàn bộ vùng đất Đà Nẵng, biển xanh, sông, và thành phố.
Đây là Chùa Tam Thai, ngôi chùa cổ nhất và lớn nhất trên núi Thủy Sơn, và là Quốc tự thời triều Nguyễn.
Câu chuyện của chùa bắt đầu khoảng năm một nghìn sáu trăm ba mươi. Lúc đó miền Trung đang là đất của các chúa Nguyễn, và Phật giáo được khuyến khích xây dựng lan rộng. Một ngôi chùa nhỏ được dựng trên sườn nam núi Thủy Sơn. Nhưng rồi cuối thế kỷ mười tám, chiến tranh Tây Sơn lan đến, chùa bị phá hủy hoàn toàn.
Hai trăm năm sau, năm một nghìn tám trăm hai mươi lăm, một người đến đây và thay đổi tất cả. Người đó là vua Minh Mạng.
Vua Minh Mạng trong chuyến tuần du miền Nam đã dừng chân tại Ngũ Hành Sơn. Đây là chuyến đi lịch sử. Vua nhìn năm hòn núi đá vôi đứng sừng sững bên bờ biển, và quyết định đặt tên cho từng ngọn theo Ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Ông cho khắc chữ lên vách đá. Và ông ra lệnh xây lại ngôi chùa cổ đã bị chiến tranh hủy hoại.
Năm một nghìn tám trăm hai mươi sáu, vua đúc chuông đồng và tượng đồng rồi ban tặng cho chùa. Những cổ vật này vẫn còn được lưu giữ đến ngày hôm nay, sau gần hai trăm năm.
Và vua đặt tên chùa là Tam Thai Tự.
Tên Tam Thai lấy từ đâu? Đây là điều rất thú vị. Trong thiên văn cổ phương Đông có ba chòm sao mang tên Thượng Thai, Trung Thai và Hạ Thai, nằm gần chòm Bắc Đẩu. Ba chòm sao này được xem là biểu tượng cho ba cấp tinh tú, ba vị thần trong tín ngưỡng dân gian. Vua Minh Mạng đặt tên Tam Thai vì kiến trúc chùa được thiết kế theo ba tầng, ứng với ba cái tên đó. Tầng thấp nhất là Hạ Thai, tầng giữa là Trung Thai với chánh điện chính, và tầng trên cùng là Thượng Thai với các đài ngắm cảnh. Cách đặt tên này cho thấy nhà vua am hiểu thiên văn, Phật giáo và tư tưởng Đông phương.
Chùa được phong là Quốc tự, nghĩa là chùa được vua trực tiếp bảo trợ và cấp tài sản. Chùa Tam Thai là Quốc tự ở miền Nam, ngoài kinh thành Huế, thể hiện sự quan tâm của triều Nguyễn đối với Phật giáo phía Nam.
Trong chánh điện, tầng Trung Thai, cả nhà sẽ thấy Tây Phương Tam Thánh: Phật A Di Đà ở trung tâm, Quan Thế Âm Bồ Tát bên phải, Đại Thế Chí Bồ Tát bên trái. Đây là cách bài trí phổ biến của Phật giáo Bắc tông. Chuông đồng và tượng đồng mà vua Minh Mạng ban tặng năm một nghìn tám trăm hai mươi sáu cũng đặt gần đây. Cả nhà hãy ngắm thật kỹ những cổ vật này. Chúng đã tồn tại gần hai thế kỷ.
Sau khi chiêm bái chánh điện, cả nhà leo lên tầng trên, tầng Thượng Thai. Ở đây có hai đài ngắm cảnh: Vọng Hải Đài và Vọng Giang Đài.
Vọng Hải Đài có nghĩa là Đài ngắm biển. Đứng ở đây nhìn về phía đông, cả nhà sẽ thấy biển Đông trải rộng, bãi Mỹ Khê trắng cát kéo dài, và bán đảo Sơn Trà nhô ra như cái đầu của con rùa lớn. Nếu trời trong, xa xa có thể thấy tượng Quan Âm trắng của chùa Linh Ứng Sơn Trà đứng giữa màu xanh núi.
Vọng Giang Đài có nghĩa là Đài ngắm sông. Nhìn về phía tây, cả nhà sẽ thấy sông Cổ Cò và xa hơn là trung tâm Đà Nẵng, những cây cầu, và mờ xa là dãy núi Bà Nà. Vua Minh Mạng cố ý đặt hai đài ở hai hướng đối diện, đông biển tây sông, để nơi này trở thành điểm giao thoa giữa đất và trời, giữa biển và núi.
Cả hai đài đều có chữ Hán khắc đá do thợ triều Nguyễn thực hiện. Và đây là những vị trí ngắm cảnh đẹp nhất của Ngũ Hành Sơn.
Chùa đã trải qua nhiều đợt trùng tu vào các năm một nghìn chín trăm linh bảy, một nghìn chín trăm hai mươi lăm, một nghìn chín trăm năm mươi sáu, và một nghìn chín trăm chín mươi lăm, nhưng vẫn giữ được phong cách Phật giáo cung đình triều Nguyễn. Và năm hai nghìn không trăm mười chín, Ngũ Hành Sơn được Thủ tướng nâng hạng thành Di tích Quốc gia Đặc biệt, bao gồm cả chùa Tam Thai này.
Có một câu chuyện truyền lại rằng em gái vua Minh Mạng đã đến đây tu hành thiền định một thời gian sau khi chùa được xây. Câu chuyện này chưa được xác minh từ sử liệu chính thức, nên mình chỉ nhắc đến như một điều người ta vẫn kể, không phải sự kiện đã được kiểm chứng.
Trong khuôn viên còn có tấm bia đá khắc ghi sự kiện năm vua Minh Mạng ngự giá, đặt ở nơi trang trọng. Tấm bia đó đã đứng đây gần hai trăm năm, âm thầm kể lại khoảnh khắc một vị hoàng đế nhìn lên năm ngọn núi giữa biển và quyết định ghi tên chúng vào sử sách.
Đứng ở Vọng Hải Đài, gió biển thổi lên từ phía bãi Mỹ Khê, tiếng sóng xa vọng vào vách đá. Cả nhà hãy nhắm mắt lại một chút, lắng nghe. Nơi này đã tồn tại gần bốn trăm năm, qua chiến tranh, qua bão lũ, qua bao triều đại đổi thay. Và vẫn còn đây, vẫn nhìn ra biển Đông mỗi sáng.