Nhà Cổ Bình Thủy , Phủ Thờ Họ Dương
Bước qua chiếc cổng sắt uốn lượn, thời gian như dừng lại.
Những đường cong mềm mại của cổng sắt, những bông hoa leo và cành lá thả xuống theo kiểu nghệ thuật Pháp đầu thế kỷ hai mươi, xen lẫn hình ảnh rồng phượng và chim muông theo phong cách Á Đông. Phía trong là một ngôi nhà ba gian, mái ngói âm dương, cột gỗ chạm trổ, và một khu vườn lan xanh mướt dọc theo lối đi.
Đây là Nhà cổ Bình Thủy, hay còn gọi là Phủ thờ họ Dương. Và đây là câu chuyện của một trăm năm mươi năm, của nhiều thế hệ một gia đình, và của một bộ phim đã đưa ngôi nhà này ra cả thế giới.
Họ Dương là ai? Là một gia đình gốc Hoa giàu có ở vùng Cần Thơ thời Pháp thuộc. Gia tộc này đến lập nghiệp ở Nam Bộ từ khoảng cuối thế kỷ mười tám. Đến đời thứ ba, ông Dương Văn Vị chọn một mảnh đất gần vàm rạch Bình Thủy để sinh cơ lập nghiệp. Ông buôn bán gạo, buôn bán muối, rồi dần dần trở nên giàu có.
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi, khoảng thời vua Tự Đức triều Nguyễn, họ Dương bắt đầu xây ngôi nhà này. Phần đầu tiên là nhà chính ba gian hai chái theo kiến trúc Việt truyền thống. Gỗ quý, như gỗ lim. Mái ngói âm dương. Cột và xà ngang chạm trổ rồng phượng tinh xảo.
Về sau, khi ảnh hưởng Pháp ngày càng đậm, họ bổ sung thêm phần kiến trúc mang dấu ấn của người Pháp. Cổng sắt và hàng rào theo phong cách Art Nouveau, tức nghệ thuật mới, một trào lưu nghệ thuật Pháp thịnh hành từ cuối thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi với đặc trưng là đường cong mềm mại, hoa lá uốn lượn. Bên trong thêm đèn chùm kiểu Pháp, đồ sứ Pháp, và bộ bàn ghế xa lông kiểu Pháp.
Tổng cộng ngôi nhà xây trong bốn mươi mốt năm, từ năm một nghìn tám trăm bảy mươi đến năm một nghìn chín trăm mười một, qua hai đời chủ nhà. Ông Dương Văn Vị là người đặt nền móng. Sau khi ông mất, người con trai út là ông Dương Chấn Kỷ tiếp tục công việc ấy cho tới ngày ngôi nhà hoàn thành. Và kết quả là một kiến trúc không thuần Việt, không thuần Pháp, không thuần Trung Hoa, mà là sự giao thoa của cả ba, điển hình cho tầng lớp thượng lưu Nam Bộ đầu thế kỷ hai mươi.
Năm hai nghìn không trăm lẻ chín, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Nhà cổ Bình Thủy là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia.
Nhưng có một điều đã đưa ngôi nhà này ra khỏi Cần Thơ và ra thế giới. Đó là bộ phim "Người tình", tên gốc tiếng Pháp là L'Amant.
L'Amant là tiểu thuyết tự truyện của nữ văn sĩ Pháp Marguerite Duras, xuất bản năm một nghìn chín trăm tám mươi tư. Bà sinh năm một nghìn chín trăm mười bốn tại Gia Định, gần Sài Gòn, con của một cặp vợ chồng người Pháp làm giáo viên tại Đông Dương. Trong tiểu thuyết, bà kể về mối tình của mình với một người đàn ông gốc Hoa giàu có tại Sa Đéc vào thập niên một nghìn chín trăm hai mươi. Cuốn sách được trao Giải Goncourt năm một nghìn chín trăm tám mươi tư, một trong những giải văn học danh giá nhất nước Pháp.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, đạo diễn Pháp Jean-Jacques Annaud chuyển thể cuốn tiểu thuyết thành phim, quay thực địa tại Việt Nam: Sài Gòn, Sa Đéc, Cần Thơ, sông Mê Kông. Diễn viên là Jane March, người Anh, vào vai cô gái Pháp, và Tony Leung Ka-fai người Hồng Kông vào vai người đàn ông gốc Hoa.
Nhà cổ Bình Thủy được chọn làm một trong các bối cảnh chính của phim. Sau khi phim phát hành, ngôi nhà trở thành điểm đến của khách Pháp và khách yêu phim từ khắp thế giới.
Có một điều dễ nhầm: đây là một trong các bối cảnh phim, không phải bối cảnh duy nhất. Phim cũng quay nhiều cảnh ở Sa Đéc. Và ngôi nhà gốc, nơi người đàn ông gốc Hoa có thật trong câu chuyện của Duras từng sống, là nhà cổ Huỳnh Thủy Lê ở Sa Đéc, Đồng Tháp.
Điều đặc biệt nhất về Nhà cổ Bình Thủy hôm nay: gia đình họ Dương vẫn đang sinh sống ở đây, đã đến đời thứ năm và thứ sáu. Đây không phải bảo tàng tách biệt. Đây là nhà ở của một gia đình, đồng thời là di tích. Năm một nghìn chín trăm tám mươi, một hậu duệ đời thứ năm mang nhiều giống lan quý về trồng trong vườn. Vì thế, nhiều người còn gọi nơi này là nhà cổ vườn lan.
Phòng khách lớn vẫn treo đèn chùm kiểu Pháp. Bộ bàn ghế gỗ cẩm lai vẫn đứng đó như thuở ông bà họ Dương tiếp khách. Trong phòng thờ, bài vị năm đời nhìn xuống khoảng sân mà con cháu họ Dương hôm nay vẫn đi qua mỗi ngày.
Cả nhà đang bước vào một ngôi nhà nơi lịch sử không nằm sau tấm kính, mà vẫn đang thở, vẫn đang sống.