Ngôi nhà di sản 87 Mã Mây
Cả nhà bước qua bậu cửa hẹp số tám mươi bảy phố Mã Mây. Bên ngoài là tiếng xe máy và tiếng rao phố cổ đầu chiều. Bên trong, sau hai bước chân, một khoảng sáng vuông đổ thẳng từ trên xuống. Đó là giếng trời. Mùi gỗ cũ, mùi trà mộc trong gian khách phía sau.
Đây là Ngôi nhà di sản số tám mươi bảy phố Mã Mây, phường Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm, một trong những ngôi nhà ống cổ còn nguyên vẹn nhất khu phố cổ Hà Nội.
Báo Hànộimới cho biết ngôi nhà dựng cuối thế kỷ mười chín, diện tích một trăm năm mươi bảy phẩy sáu mét vuông. Mặt tiền chỉ năm mét, mặt hậu sáu mét, nhưng chiều dài lên tới hai mươi tám mét. Ngoài đường nhìn vào, đây chỉ là một cánh cửa nhỏ. Phía sau là cả một thế giới sâu hun hút, nối nhau qua từng lớp gian.
Vì sao mặt tiền lại hẹp như vậy? Thuế đất xưa tính theo bề ngang mặt phố, càng hẹp càng nhẹ. Người Hà Nội cũ vì thế xây nhà sâu vào trong. Để vẫn có ánh sáng và gió, người ta chừa giữa các lớp gian một khoảng trống, sân trong và giếng trời.
Bố cục rất rõ. Ngoài cùng là cửa hàng. Sau đó là sân trong nhỏ, rồi gian thờ và phòng khách, rồi sân giếng trời lớn ở giữa nhà, cuối cùng là bếp. Tầng hai có gian thờ và phòng ngủ. Kết cấu chính bằng gỗ, mái lợp ngói ta, tường gạch nung trộn vữa vôi.
Đây không phải mô hình dựng lại. Theo tài liệu địa phương được Báo Hànộimới dẫn, trước năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, một gia đình buôn gạo từng sống ở đây. Sau đó, một gia đình người Hoa buôn thuốc bắc tiếp quản. Khi họ chuyển đi, Nhà nước tiếp nhận quản lý.
Cuối những năm chín mươi, một dự án hợp tác giữa Hà Nội và thành phố Toulouse của Pháp bắt đầu. Báo Nhân Dân ghi nhận đây là dự án bảo tồn phố cổ đầu tiên có sự đồng hành Việt Pháp ở quy mô như vậy. Trùng tu khởi công cuối năm một nghìn chín trăm chín mươi tám và hoàn thành ngày hai mươi bảy tháng mười năm một nghìn chín trăm chín mươi chín. Kết cấu gỗ, vật liệu và đồ sinh hoạt được giữ nguyên trạng tối đa. Ngày mười sáu tháng hai năm hai nghìn lẻ bốn, Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng nơi này là Di tích cấp Quốc gia.
Đi vào trong, cả nhà gặp những thứ rất đời thường của nhà buôn phố cổ xưa. Bộ bàn ghế gỗ tiếp khách. Cối đá. Nồi đồng, bát đĩa cổ. Một góc trưng bày đồ buôn bán. Những món đồ này không bày để đẹp. Chúng đứng đúng vị trí người ta đã dùng cách đây hơn một trăm năm.
Phố cổ từng có rất nhiều ngôi nhà như thế này, phần lớn đã bị phá hoặc cải tạo. Giữ lại một mẫu nhà ống còn nguyên cấu trúc và nguyên hiện vật, để cả nhà hôm nay bước vào và nhìn thấy phố cổ từng sống thế nào, là một việc đáng quý. Ra khỏi cửa, phố lại đông, nhưng trong đầu còn đọng khoảng sáng đổ xuống giếng trời.