Phố Hàng Mắm
Một con phố chỉ dài một trăm tám mươi tám mét, từ phố Trần Quang Khải chạy về phía tây, qua ngã tư Hàng Muối rồi kết thúc gần ngõ Phất Lộc. Phố Hàng Mắm nhỏ và ngắn trong bản đồ khu phố cổ Hà Nội. Nhưng tên gọi của nó chứa cả một thời kỳ buôn bán sầm uất nối kinh thành với những vùng biển xa.
Theo tài liệu lưu tại Di tích lịch sử-văn hóa Hà Nội, trước khi Pháp chiếm đóng thành phố, địa bàn phố Hàng Mắm gồm hai đoạn. Hai đoạn đó phân cách nhau bởi cửa ô Mỹ Lộc và một đoạn tường đất. Bên trong cửa ô là phố Hàng Mắm cũ, thuộc thôn Ưu Nghĩa, tổng Hữu Túc. Bên ngoài cửa ô là một đoạn phố khác mang tên Vạn Nước Mắm — "vạn" ở đây chỉ một tụ điểm buôn bán theo nghề, tương tự như vạn chài hay vạn đò trên các bến nước.
Vạn Nước Mắm nằm sát mép sông Hồng. Thuyền từ Cát Hải ngoài cửa biển Hải Phòng, từ Nam Định, từ các vùng ven biển miền Trung theo đường sông đưa nước mắm và mắm tôm lên bán cho dân kinh thành. Mắm tôm đặc đựng trong chậu sành, gạt bằng xương sườn trâu. Mắm tôm loãng đựng trong vại. Nước mắm đựng trong những kiệu lớn cao bằng đầu người, chôn xuống đất, đậy nắp, rồi vợi ra thùng gỗ bán dần. Đó là hình ảnh một hệ thống phân phối thực phẩm thiết yếu của Hà Nội trước khi có xe tải và tủ lạnh.
Năm một nghìn tám trăm tám mươi tư, bác sĩ người Pháp Hocquard đã ghi lại ấn tượng khi đi qua phố này. Trong các cửa hàng có vịt ướp và cá khô treo trên trần nhà, mùi nước mắm và mắm tôm nồng nặc khắp dãy phố. Đó là tư liệu văn bản hiếm hoi còn ghi lại cảnh sinh hoạt thương mại của phố Hàng Mắm cuối thế kỷ mười chín.
Người Pháp quản lý thành phố đã đổi tên phố thành Rue de la Saumure — tiếng Pháp có nghĩa là phố hàng ướp mặn. Cách đặt tên này có phần vòng vo, có lẽ do người Pháp không muốn ghi thẳng từ "mắm" vào bản đồ hành chính. Dù vậy ý nghĩa vẫn giữ nguyên — đây là con phố của những thứ mặn, lên men, đặc trưng của ẩm thực Việt.
Sau Đại chiến thứ nhất kết thúc năm một nghìn chín trăm mười tám, trên phố vẫn còn nhiều cửa hàng bán mắm theo kiểu cũ. Tên Hàng Mắm được chính thức dùng lại từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, theo tài liệu Di tích lịch sử-văn hóa Hà Nội. Nhưng cũng từ giai đoạn đó, nghề bán mắm lùi dần. Sông Hồng lùi xa hơn do đê điều và đô thị hóa. Những chuyến thuyền chở kiệu nước mắm không còn cập bến gần phố như xưa.
Ngày nay, dọc phố Hàng Mắm, mặt hàng chủ yếu là bia đá và đá khắc chữ. Những sản phẩm đá hoa cương, đá tự nhiên được đặt làm theo đơn, phục vụ nhu cầu tâm linh lâu dài của các gia đình Việt. Đây là một nghề thủ công đòi hỏi kỹ thuật tỉ mỉ: đo cắt đá, kẻ chữ, khắc sâu từng nét bằng máy và bằng tay. Người thợ làm việc trong các xưởng nhỏ ngay sau ô cửa, nhiều khi cả nhà còn nghe tiếng máy cắt đá vọng ra đường. Nghề này tồn tại song hành với đời sống người Hà Nội từ nhiều thập kỷ nay.
Tên phố Hàng Mắm không thay đổi, dù nghề đã thay đổi hoàn toàn. Trong khu phố cổ Hà Nội, tên phố thường sống lâu hơn nghề, trở thành lớp ký ức bằng ngôn ngữ mà cả nhà có thể đọc ngay trên biển tên đường.
Đi qua phố Hàng Mắm hôm nay, cả nhà sẽ nghe tiếng máy cắt đá vọng ra từ các xưởng nhỏ, thấy những tấm đá hoa cương xếp thẳng hàng trước cửa. Và đâu đó trong làn không khí phố cổ, như vẫn còn thoảng lại hơi mặn của những kiệu nước mắm năm xưa từ cửa biển ngược sông Hồng vào đến tận đây.