Phố Hàng Muối
Nếu cả nhà muốn tìm một con phố gắn với thứ thiết yếu nhất bếp núc người Việt, đó là Phố Hàng Muối.
Muối không phải hàng xa xỉ. Muối là thứ không nhà nào không cần. Và trong thời kỳ khi đường thủy là huyết mạch thương mại, thành phố nào cạnh sông lớn thì ở đó muối được buôn bán nhiều nhất. Thăng Long, Hà Nội nằm cạnh sông Hồng, và Phố Hàng Muối nằm ngay sát bờ sông phía đông nam khu phố cổ.
Phố Hàng Muối dài khoảng một trăm chín mươi mét, chạy từ phố Hàng Mắm đến phố Trần Nhật Duật, ngày nay thuộc phường Lý Thái Tổ, quận Hoàn Kiếm. Phố được lập trên đất cũ gọi là Trừng Thanh, thuộc huyện Thọ Xương xưa.
Vị trí phố không ngẫu nhiên. Khu vực từ Hàng Mắm, Hàng Muối đến Hàng Bè xưa kia gần bờ sông Hồng và các bến đò, bến thuyền. Muối vận chuyển từ các tỉnh ven biển vào đây bằng đường sông, bốc dỡ tại bến và phân phối ngay tại chỗ. Muối buôn sỉ cho các lái buôn từ tỉnh xa, bán lẻ cho dân phố và người qua chợ. Một mặt hàng đơn giản, nhưng đủ để nuôi sống cả một dãy phố suốt nhiều thế hệ.
Có một bằng chứng quý về tuổi của con phố này. Năm một nghìn tám trăm bảy mươi sáu, nhà văn và học giả Trương Vĩnh Ký đã thực hiện một chuyến thăm Bắc Kỳ và ghi lại nhật ký hành trình. Trong đó ông liệt kê hai mươi mốt con phố mà ông đi qua hay quan sát ở Hà Nội, và Hàng Muối có tên trong danh sách đó. Đây là bằng chứng phố tồn tại trước khi Pháp chiếm Hà Nội, nghĩa là cái tên và nghề buôn muối đã định hình ở đây từ thời phong kiến, không phải từ thời thuộc địa.
Sau khi Pháp kiểm soát Hà Nội, phố được đổi tên thành Rue du Sel, tiếng Pháp cũng có nghĩa là phố Muối. Khác với nhiều con phố khác bị đặt tên theo nhân vật hay sự kiện Pháp, Hàng Muối giữ được nghĩa gốc tiếng Việt trong tên Pháp. Đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, khi Hà Nội lấy lại tên Việt cho các phố, Hàng Muối trở về với tên cũ và giữ đến hôm nay.
Cùng khu vực với Hàng Muối là Hàng Mắm và Hàng Bè. Ba phố này phản ánh một tầng lịch sử gắn với sông nước: mắm, muối và bè mảng đều là sản phẩm và phương tiện của nền kinh tế đường thủy. Khi đường bộ thay thế đường sông, vùng này mất bối cảnh nguyên gốc nhưng các tên phố vẫn giữ ký ức đó.
Hôm nay Hàng Muối không còn buôn bán muối theo nghĩa nguyên thủy. Phố ngắn, không có điểm tham quan lớn, nằm ở rìa phía đông của khu phố cổ, gần sát đường Trần Nhật Duật chạy dọc bờ sông được mở rộng.
Nhưng đây là một con phố thú vị để đi bộ nếu cả nhà muốn hiểu cách Thăng Long xưa xây dựng đời sống bếp núc và thương mại từ những thứ đơn giản nhất. Muối, mắm, gạo, những gì nuôi người là những gì người ta đặt tên phố. Không phải tên anh hùng, không phải tên công trình. Tên của cái người ta cần mỗi ngày.
Đó là một cách hiểu phố cổ Hà Nội mà không cần bản đồ du lịch nào nhắc đến.