Phong trào chống thuế năm 1908 ở Phiếm Ái
Trong một ngày giỗ của họ Trương ở làng Phiếm Ái, có một tờ đơn được viết ra. Hôm ấy các lý trưởng và con cháu trong họ đều có mặt. Họ không chỉ nhắc chuyện người đã khuất. Họ ngồi lại bàn về sưu cao thuế nặng, rồi cùng soạn một bản đơn xin chính quyền nhẹ tay hơn với người dân.
Sưu và xâu là gì? Đó là những gánh nặng người dân phải chịu, vừa phải nộp thuế, vừa phải đi làm việc không công cho nhà nước. Năm một nghìn chín trăm lẻ tám, con đường từ Đại Lộc lên tỉnh được sửa lại, mở rộng và rải đá. Việc chia cho các làng không đều, và dân trong vùng thấy bất bình.
Phiếm Ái nằm bên bờ bắc sông Vu Gia, nơi phù sa mỗi năm bồi lên những bãi đất mềm. Dân làng trồng lúa, trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa. Làng cổ lắm, tên đã có trong sách Ô Châu cận lục từ thế kỷ mười sáu. Đây còn là làng duy nhất của huyện Đại Lộc ngày ấy có văn chỉ, nơi tôn vinh việc học. Họ Trương có nhiều người đỗ đạt, được đọc cả sách báo mới. Những ngày ấy, phong trào Duy Tân do ông Phan Châu Trinh khởi xướng từ năm một nghìn chín trăm lẻ sáu đang lan khắp xứ Quảng, mang tinh thần đổi mới. Họ Trương ở Phiếm Ái chịu ảnh hưởng của luồng gió ấy.
Kế hoạch ban đầu của các cụ là thế này. Các cụ định xin chữ ký của một trăm lẻ tám lý trưởng trong huyện, rồi mới đưa đơn đi. Nhưng tin đã đến tai quan huyện trước hạn, nên các cụ quyết định lên đường ngay, khi mới có ba mươi lăm chữ ký. Những người đứng đầu là cụ Trương Hoành, lý trưởng làng Phiếm Ái, cụ Hứa Tạo, lý trưởng làng Ái Nghĩa kề bên, và cụ Lương Châu, lý trưởng làng Hà Tân. Ba cụ dẫn dân ra đình làng, và từ đó cuộc đi bộ bắt đầu.
Đoàn đến huyện đường Đại Lộc trước tiên, chừng vài trăm người, xin quan huyện chuyển đơn lên trên. Rồi họ đi tiếp xuống tỉnh đường, xuống Hội An, nơi có tòa công sứ Pháp. Dọc đường, dân hai bên nghe tin xin giảm sưu thuế thì nhiều người nhập theo. Từ vài trăm, đoàn người đông dần lên thành hàng nghìn, trong những bộ áo rách nón cời.
Cả nhà để ý nhé, trong kế hoạch của các cụ có một lời dặn rất rõ: không làm hại tính mạng và của cải của các quan. Họ chỉ muốn đưa tờ đơn đến đúng nơi. Khi đoàn đến Hội An, người dân phố ấy cho họ nghỉ qua đêm và tiếp tế lương thực.
Chuyện của Phiếm Ái không dừng lại ở đó. Dân các phủ Điện Bàn, Thăng Bình, Tam Kỳ, Hòa Vang, Duy Xuyên cũng kéo nhau đến phủ đường, huyện đường của mình để xin giảm sưu thuế. Ở Quảng Nam, việc ấy kéo dài hơn một tháng. Rồi ngọn lửa xin giảm thuế lan vào Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, ra tận Huế, và đến Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa. Cả miền Trung như cùng cất một tiếng nói.
Ở Hội An, ba ông Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, những người cổ vũ đổi mới, từng lập Thương cuộc Quảng Nam. Chủ trương kháng thuế, cự sưu vốn là một nội dung của phong trào Duy Tân, nên người ta xem cuộc xin sưu năm ấy là một trong những đỉnh cao của phong trào. Nhưng trong đoàn người đi bộ hôm ấy, phần đông lại là những người nông dân.
Rồi sau đó, vị Toàn quyền đứng đầu Đông Dương phải điều chỉnh chính sách ở một mức nhất định. Tiền thuế được giảm, số ngày đi xâu được bớt. Các tỉnh được dặn đừng bắt cả làng đi cùng một lúc, nhất là vào ngày mùa. Những điều nhỏ ấy là kết quả của một chặng đường dài đi bộ, của hàng nghìn đôi chân.
Ngày nay, làng Phiếm Ái thuộc xã Đại Lộc, thành phố Đà Nẵng, một xã mới lập năm hai nghìn hai mươi lăm từ thị trấn Ái Nghĩa và bốn xã quanh đó. Năm hai nghìn mười tám, đình Phiếm Ái và ngôi nhà của một vị ông Nghè, tiếng gọi người đỗ đạt cao thời xưa, được công nhận là di tích lịch sử quốc gia. Tên gọi ghi rõ đây là nơi khởi phát phong trào chống sưu thuế năm một nghìn chín trăm lẻ tám ở miền Trung.
Ngôi đình có một lịch sử dài. Lúc đầu đình đặt ở Bến Đình, sau sông Vu Gia sạt lở nên phải dời đi. Đến năm một nghìn tám trăm bảy mươi tám, đình được dời ra phía bắc làng và ổn định ở đó cho đến nay. Mưa bão làm đình hư hại, đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi thì được xây lại. Hằng năm, hội làng mở vào ngày mười sáu tháng Giêng và ngày mười sáu tháng Chạp, và thanh niên trong làng tụ họp ở sân đình. Khoảng sân ấy, nơi cuộc họp khởi đầu năm xưa, cũng nằm trong khu di tích.
Hôm nay, ở Đại Lộc có những trường tiểu học mang tên người của năm một nghìn chín trăm lẻ tám, như trường tiểu học Trương Hoành và trường tiểu học Hứa Tạo. Tờ đơn năm ấy định xin cho đủ một trăm lẻ tám chữ ký, vậy mà các cụ đã lên đường khi trong tay mới có ba mươi lăm. Từ khoảng sân đình năm xưa, một tờ đơn nhỏ đã đi xa hơn cả những người cầm nó.