Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
Cái tên này đã nói lên tất cả. Trong tiếng Thái, Pù Luông có nghĩa là đỉnh núi cao nhất của làng. Và nơi này đúng là vậy, không chỉ theo nghĩa địa lý mà còn theo nghĩa giá trị. Đây là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng nhất của Thanh Hóa, nơi ruộng bậc thang và rừng nguyên sinh cùng tồn tại trên những sườn núi đá vôi. Và những loài động vật đang trên bờ tuyệt chủng vẫn còn sống ở đây.
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông được thành lập năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, với tổng diện tích hơn mười bảy nghìn héc ta, trải rộng trên hai huyện Bá Thước và Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Đây là không gian sinh sống lâu đời của đồng bào dân tộc Thái Trắng và Mường.
Hai dãy núi đá vôi chạy song song theo hướng tây bắc đến đông nam tạo thành xương sống của Pù Luông. Giữa hai dãy núi là các thung lũng nơi bản làng và ruộng bậc thang nằm xuống. Trang thông tin quốc gia về bảo tồn thiên nhiên ghi nhận Pù Luông nằm trên hệ thống đá vôi nối liền với phần cuối của Vườn quốc gia Cúc Phương cách đó khoảng hai mươi lăm cây số. Đây là một hành lang sinh thái quan trọng cho đa dạng sinh học của vùng núi Tây Bắc Thanh Hóa.
Những thửa ruộng bậc thang ở đây do người Thái và Mường tạo dựng qua nhiều thế hệ. Họ tận dụng từng sườn đồi, dẫn nước từ trên cao xuống qua hệ thống kênh đào thủ công để canh tác lúa. Một năm có hai vụ. Tháng năm, tháng sáu là mùa nước đổ, ruộng bậc thang tràn đầy ánh bạc phản chiếu bầu trời. Tháng chín, tháng mười là mùa lúa chín, ruộng vàng rực trải dài trên sườn núi. Hai thời điểm ấy là hai bức tranh hoàn toàn khác nhau và đều đẹp theo cách riêng.
Nhưng Pù Luông không chỉ đẹp với mắt thường. Nơi này là kho báu sinh học thực sự. Theo các số liệu nghiên cứu được Ban Quản lý và báo chí công bố, Pù Luông ghi nhận một nghìn năm trăm bảy mươi chín loài thực vật và gần sáu trăm loài động vật có xương sống. Trong số đó có năm mươi mốt loài quý hiếm và đặc hữu có tên trong Sách đỏ. Trong khu bảo tồn có gấu ngựa, báo gấm, mèo rừng, voọc mông trắng và cầy vằn Bắc.
Không phải số liệu khô khan, mà là chuyện sống động. Một dự án nghiên cứu từ năm hai nghìn mười bảy đến năm hai nghìn hai mươi đặt bẫy ảnh tại khu vực Sơn-Bá-Mười trong Pù Luông và ghi nhận mười bốn cá thể gấu ngựa và sáu mươi chín cá thể cầy vằn Bắc. Cả hai loài đều có trong Sách đỏ quốc tế của tổ chức IUCN. Dữ liệu bẫy ảnh này được công bố tháng bảy năm hai nghìn hai mươi bởi ThienNhien.Net và được Báo Tuổi Trẻ xác nhận.
Và còn một phát hiện mới hơn nữa. Tháng mười năm hai nghìn hai mươi lăm, các nhà khoa học từ Viện Sinh học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Hồng Đức và Ban Quản lý Khu Bảo tồn Pù Luông công bố một phát hiện chưa từng có. Một loài chuột chũi hoàn toàn mới cho khoa học thế giới. Loài này có tên khoa học là Euroscaptor darwini, hay chuột chũi Darwin, được thu thập tại độ cao từ chín trăm đến một nghìn một trăm mét trên sườn tây nam dãy Pù Luông. Chưa từng được ghi nhận ở bất kỳ đâu trên thế giới trước đó. Tên khoa học đặt theo Charles Darwin để vinh danh đóng góp của ông cho phân loại học hiện đại.
Điều đó có nghĩa gì với chúng ta khi đến đây? Có nghĩa là chúng ta đang đặt chân lên một vùng đất mà khoa học vẫn đang khám phá. Những khu rừng, những dòng suối, những sườn núi khuất nẻo của Pù Luông có thể đang chứa đựng những dạng sống mà nhân loại chưa biết đến.
Pù Luông còn là nơi để hiểu cách người Thái và Mường sống gắn với rừng. Các bản làng như Bản Đôn, Bản Hiêu, Bản Kho Mường vẫn giữ nhà sàn truyền thống và canh tác ruộng bậc thang theo phương thức truyền đời. Cuộc sống ở đây gắn chặt với nhịp của núi rừng, với mùa nước và mùa gặt, với những con đường mòn nối bản này sang bản kia qua những sườn đồi xanh.
Pù Luông không có gì quá hoành tráng, không có hạ tầng du lịch sầm uất. Nhưng đó chính xác là điểm mạnh của nơi này. Để thấy được vẻ đẹp của Pù Luông, không cần đến nhiều dịch vụ. Chỉ cần một buổi sáng sớm nhìn mặt trời lên trên ruộng bậc thang, và đủ kiên nhẫn để đi chậm, nhìn kỹ.