Bãi biển Sầm Sơn
Người Pháp biết cách chọn chỗ nghỉ mát tốt.
Từ năm một nghìn chín trăm lẻ bốn đến năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, chính quyền Đông Dương quy hoạch Sầm Sơn thành khu nghỉ dưỡng, xây đường bộ dài mười sáu cây số nối tỉnh lỵ Thanh Hóa với bãi biển. Trên núi Trường Lệ, họ cho dựng những biệt thự nghỉ mát dành cho quan chức người Pháp và cả vua quan triều Nguyễn. Họ gọi nơi này là viên ngọc biển Đông Dương. Năm hai nghìn không trăm lẻ sáu, Sầm Sơn kỷ niệm một trăm năm du lịch.
Hơn một thế kỷ sau buổi đầu ấy, năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Sầm Sơn đón tới tám phẩy tám triệu lượt khách, và doanh thu của cả năm ấy đạt tới mười bảy phẩy bốn nghìn tỷ đồng. Đó là quy mô của một trong những điểm du lịch biển lớn của miền Bắc.
Nhưng bãi biển Sầm Sơn không chỉ là một bãi tắm.
Khi cả nhà đứng trước biển và nhìn về phía nam, sẽ thấy dãy núi Trường Lệ. Dãy núi này diện tích khoảng ba trăm héc ta, tạo thành bức bình phong tự nhiên ở cuối bãi biển. Ngày nay, cả vùng núi ấy còn được gìn giữ như một khu bảo vệ cảnh quan. Và trên dãy núi đó là cả một quần thể di tích cổ mà năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai đã được xếp hạng Di tích quốc gia, rồi năm hai nghìn không trăm mười chín được nâng lên hàng Di tích Quốc gia đặc biệt.
Khu di tích đặc biệt đó gồm năm thành phần: núi Trường Lệ, đền Độc Cước, hòn Trống Mái, đền Cô Tiên và đền Tô Hiến Thành.
Đền Độc Cước là điểm đến đầu tiên và ấn tượng nhất. Đền nằm trên hòn Cổ Giải, khối núi nhô ra biển như đầu con rùa. Leo khoảng bốn mươi bậc đá là đến cổng đền. Cổng Môn Lâu phía sau được xây năm một nghìn tám trăm sáu mươi ba. Và bên trong đền là một pho tượng gỗ hiếm thấy: tượng chỉ có một tay và một chân.
Đền thờ Thần Độc Cước, Độc Cước có nghĩa là một chân. Ở đền và khắp vùng biển này, người ta vẫn kể một truyền thuyết dân gian: xưa có một chàng trai khổng lồ sức mạnh phi thường, thấy dân làng chài bị yêu quái biển phá hại, đã dùng rìu chặt đôi cơ thể mình, một nửa ra biển đánh yêu quái, một nửa ở lại bảo vệ làng. Ngọc Hoàng cảm kích, phong ông làm thần. Câu chuyện ấy nói lên tâm thức của những ngư dân sống bằng biển: sự hy sinh toàn bộ bản thân để bảo vệ cộng đồng. Và pho tượng gỗ một tay một chân đó, được khắc tạc bởi người thợ xưa, là hình tượng tín ngưỡng độc đáo hiếm thấy trong cả nền văn hóa Việt Nam.
Đền Độc Cước được xây dựng từ thời nhà Trần, tức là thế kỷ mười ba hoặc mười bốn.
Tiếp theo trên đường núi là hòn Trống Mái. Hai khối đá lớn chồng lên nhau trên sườn núi, hình dáng gợi đôi gà trống và mái. Cái tên ấy do dân gian đặt theo hình dáng của đá. Người xưa còn kể rằng đó là một đôi vợ chồng đã hóa đá, nên người địa phương coi hòn Trống Mái là biểu tượng tình nghĩa vợ chồng. Nhà văn Khái Hưng của thời Tự lực văn đoàn đã lấy hòn Trống Mái làm cảm hứng cho tiểu thuyết.
Xa hơn là đền Cô Tiên trên hòn Đầu Voi, và đền Tô Hiến Thành. Đền thờ Thái úy Tô Hiến Thành, một vị quan nổi tiếng triều Lý, sống từ năm một nghìn một trăm lẻ hai đến năm một nghìn một trăm bảy mươi chín, làm quan qua ba đời vua và được hậu thế nhớ đến là một người thanh liêm, chính trực. Ngôi đền được xây dựng từ cuối thế kỷ mười hai, tức là đã có mặt ở đây hơn tám trăm năm. Tại Thanh Hóa có đến bảy mươi hai ngôi đền thờ ông. Đền được công nhận Di tích văn hóa lịch sử Quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi. Đền có ba gian là Bái đường, Trung đường và Hậu cung.
Bãi biển Sầm Sơn có hình trăng khuyết, dài khoảng chín cây số từ chân núi Trường Lệ đến khu vực Quảng Cư. Cát ở đây mịn, đáy biển không có chỗ nào quá sâu, không lầy thụt và cũng không có đá ngầm. Đây là những đặc điểm lý tưởng cho tắm biển gia đình. Sóng vừa phải, độ mặn và nhiệt độ nước phù hợp.
Hàng năm vào ngày mười sáu tháng hai âm lịch, lễ hội Cầu Phúc đền Độc Cước được tổ chức với nghi lễ rước kiệu, cầu phúc, tế lễ. Đây là lễ hội mở đầu mùa du lịch biển Sầm Sơn mỗi năm.
Từ thuở người Pháp chọn nơi này để nghỉ mát đến nay, bãi cát hình trăng khuyết vẫn đón sóng như ngày ấy. Còn trên hòn Cổ Giải nhô ra biển, pho tượng gỗ một tay một chân trong đền Độc Cước vẫn ở đó, canh giữ cho làng chài như truyền thuyết vẫn kể.