Bãi biển Sầm Sơn
Người Pháp biết cách chọn chỗ nghỉ mát tốt.
Từ năm một nghìn chín trăm lẻ bốn đến năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, chính quyền Đông Dương quy hoạch Sầm Sơn thành khu nghỉ dưỡng, xây đường bộ dài mười sáu cây số nối thành phố Thanh Hóa với bãi biển. Họ chia khu nghỉ dưỡng thành hai phần: Sầm Sơn thượng dành cho giới thượng lưu và quan chức Pháp với những biệt thự trên núi Trường Lệ, và Sầm Sơn hạ cho du khách phổ thông. Họ gọi nơi này là viên ngọc biển Đông Dương. Năm hai nghìn không trăm lẻ sáu, Sầm Sơn kỷ niệm một trăm năm du lịch.
Một thế kỷ sau, năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Sầm Sơn đón tám phẩy tám triệu lượt khách và đạt doanh thu mười bảy phẩy bốn nghìn tỷ đồng, theo số liệu của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đó là con số của một điểm du lịch biển lớn nhất miền Bắc.
Nhưng bãi biển Sầm Sơn không chỉ là một bãi tắm.
Khi cả nhà đứng trước biển và nhìn về phía nam, sẽ thấy dãy núi Trường Lệ. Dãy núi này diện tích khoảng ba trăm héc ta, tạo thành bức bình phong tự nhiên ở cuối bãi biển. Và trên dãy núi đó là cả một quần thể di tích cổ mà năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai đã được xếp hạng Di tích quốc gia, rồi năm hai nghìn không trăm mười chín được Thủ tướng Chính phủ nâng lên Di tích Quốc gia đặc biệt theo Quyết định số một nghìn chín trăm năm mươi bốn.
Khu di tích đặc biệt đó gồm năm thành phần: núi Trường Lệ, đền Độc Cước, hòn Trống Mái, đền Cô Tiên và đền Tô Hiến Thành.
Đền Độc Cước là điểm đến đầu tiên và ấn tượng nhất. Đền nằm trên hòn Cổ Giải, khối núi nhô ra biển như đầu con rùa. Leo khoảng bốn mươi bậc đá là đến cổng đền. Cổng Môn Lâu phía sau được xây năm một nghìn tám trăm sáu mươi ba. Và bên trong đền là pho tượng gỗ mà không nơi nào ở Việt Nam có điểm tương đồng: tượng chỉ có một tay và một chân.
Đền thờ Thần Độc Cước, Độc Cước có nghĩa là một chân. Theo truyền thuyết dân gian được ghi lại tại đền và nhiều nguồn địa phương: xưa có một chàng trai khổng lồ sức mạnh phi thường, thấy dân làng chài bị yêu quái biển phá hại, đã dùng rìu chặt đôi cơ thể mình, một nửa ra biển đánh yêu quái, một nửa ở lại bảo vệ làng. Ngọc Hoàng cảm kích, phong ông làm thần. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện lịch sử. Nhưng nó nói lên tâm thức của những ngư dân sống bằng biển: sự hy sinh toàn bộ bản thân để bảo vệ cộng đồng. Và pho tượng gỗ một tay một chân đó, được khắc tạc bởi người thợ xưa, là hình tượng tín ngưỡng độc đáo hiếm thấy trong cả nền văn hóa Việt Nam.
Đền Độc Cước được xây dựng từ thời nhà Trần, tức là thế kỷ mười ba hoặc mười bốn.
Tiếp theo trên đường núi là hòn Trống Mái. Hai khối đá lớn chồng lên nhau trên sườn núi, hình dáng gợi đôi gà trống và mái. Đây là tên dân gian được đặt theo hình dạng, không phải tên địa danh hành chính. Người địa phương coi đây là biểu tượng tình nghĩa vợ chồng. Nhà văn Khái Hưng của thời Tự lực văn đoàn đã lấy hòn Trống Mái làm cảm hứng cho tiểu thuyết.
Xa hơn là đền Cô Tiên trên hòn Đầu Voi, và đền Tô Hiến Thành. Đền thờ Thái úy Tô Hiến Thành, vị quan nổi tiếng nhất triều Lý, sống từ năm một nghìn một trăm lẻ hai đến năm một nghìn một trăm bảy mươi chín, làm quan qua ba đời vua và được sử sách ghi nhận là người thanh liêm, chính trực. Theo Báo Dân Việt, ngôi đền được xây dựng cuối thế kỷ mười hai, tức là hơn tám trăm năm trước. Tại Thanh Hóa có đến bảy mươi hai ngôi đền thờ ông. Đền được công nhận Di tích văn hóa lịch sử Quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi. Kiến trúc hình chữ Vương, ba gian hai chái.
Bãi biển Sầm Sơn có hình trăng khuyết, dài khoảng chín cây số từ chân núi Trường Lệ đến khu vực Quảng Cư. Theo mô tả của Cổng thông tin tỉnh Thanh Hóa, cát mịn, không có chỗ quá sâu, lầy thụt hoặc đá ngầm. Đây là những đặc điểm lý tưởng cho tắm biển gia đình. Sóng vừa phải, độ mặn và nhiệt độ nước phù hợp.
Hàng năm vào ngày mười sáu tháng hai âm lịch, lễ hội Cầu Phúc đền Độc Cước được tổ chức với nghi lễ rước kiệu, cầu phúc, tế lễ. Đây là lễ hội mở đầu mùa du lịch biển Sầm Sơn mỗi năm.
Sầm Sơn có ba lớp giá trị trong một điểm đến: bãi tắm an toàn, quần thể di tích ngàn năm tuổi, và ẩm thực hải sản tươi sống. Hiếm có điểm du lịch miền Bắc nào gói đủ ba thứ đó trong cùng một hành trình ngắn.