Ruộng bậc thang Mù Cang Chải
Mùa nước đổ ở Mù Cang Chải có một khoảnh khắc mà người ta nhớ mãi. Đó là lúc nước được dẫn vào từng thửa ruộng, mặt nước phản chiếu bầu trời và những dải mây, tạo ra hàng trăm gương nhỏ trải từ chân đồi lên đỉnh núi. Rồi đến tháng chín, nước rút, lúa chín vàng, và cả triền núi bừng sắc mật ong.
Cả nhà đang đến với Mù Cang Chải, vùng ruộng bậc thang nổi tiếng của Tây Bắc. Trước đây địa danh này thuộc tỉnh Yên Bái; sau sắp xếp hành chính, khu vực này thuộc tỉnh Lào Cai. Nếu đọc tài liệu hoặc biển thông tin cũ, cả nhà có thể vẫn thấy tên Yên Bái, vì phần lớn hồ sơ di tích được lập trước thời điểm sáp nhập.
Và đây là điểm di tích quốc gia. Không phải danh hiệu bình thường. Ruộng bậc thang Mù Cang Chải được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích danh thắng quốc gia từ năm hai nghìn không trăm lẻ bảy. Rồi đến ngày ba mươi mốt tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười chín, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số một nghìn chín trăm năm mươi bốn để xếp hạng lên mức cao hơn nữa: Di tích quốc gia đặc biệt. Vùng danh thắng đặc biệt theo hồ sơ di tích thuộc sáu xã của huyện Mù Cang Chải cũ, gồm La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Xu Phình, Kim Nọi, Mồ Dề và Lao Chải, với tổng diện tích khoảng tám trăm năm mươi hai phẩy chín héc ta.
Nhưng cái làm nên giá trị của Mù Cang Chải không phải là quyết định ký trên giấy. Đó là bàn tay.
UBND huyện Mù Cang Chải mô tả ruộng bậc thang ở đây là thành quả lao động của người Mông, đồng thời là dấu ấn về kỹ thuật nông nghiệp lúa nước trên sườn núi dốc. Mỗi thửa ruộng được tạo ra bằng cách đục vào sườn núi, đắp bờ giữ nước và dẫn nước từ khe suối trên cao xuống. Người ta làm từng thửa nhỏ, xếp lên nhau từ chân đến đỉnh. Một gia đình có thể làm vài chục thửa. Một bản làng gộp lại thành hàng trăm. Nhiều thế hệ nối tiếp nhau trong nhiều đời tạo ra những triền núi mà cả nhà đang nhìn thấy hôm nay.
Khi đến La Pán Tẩn, cả nhà sẽ thấy những lớp ruộng tròn, mềm, xếp lên nhau. Trong du lịch người ta hay gọi là đồi mâm xôi, vì hình dáng của chúng gợi lên những đĩa xôi tròn trịa. Đó là tên gọi du lịch, không phải địa danh chính thức, nhưng nó diễn tả rất đúng cái duyên dáng của ruộng bậc thang ở đây.
Sang Chế Cu Nha, các lớp ruộng trải dài theo sườn đồi, xen vào đó là mái nhà, lối mòn, và dáng người làm việc. Ruộng và bản không tách rời nhau. Đến Dế Xu Phình, Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam mô tả có những lớp ruộng hình móng ngựa, đẹp đặc biệt khi ánh sáng xiên qua sườn núi vào buổi sáng sớm và chiều tà.
Mùa tốt nhất để đến Mù Cang Chải là mùa vàng, thường tập trung khoảng tháng chín theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam; mùa nước đổ, thường từ tháng năm đến tháng sáu, cũng thu hút rất nhiều người vì cảnh quan mặt nước phản chiếu.
Tuyến tiếp cận Mù Cang Chải thường theo Quốc lộ ba mươi hai từ hướng Nghĩa Lộ, qua đèo Khau Phạ vào vùng ruộng. Đèo Khau Phạ cao hơn một nghìn bảy trăm mét, là một trong tứ đại đèo nổi tiếng của Tây Bắc. Khi vượt đèo này, cả nhà sẽ hiểu tại sao người dân vùng cao phải nghĩ ra cách trồng lúa trên núi thay vì chỉ canh tác ở đồng bằng: vì ở đây không có đồng bằng. Họ tạo ra ruộng từ sườn dốc bằng chính bàn tay.
Đó là lý do những thửa ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải xứng đáng được gọi là Di tích quốc gia đặc biệt. Không phải vì chúng đẹp, dù chúng rất đẹp. Mà vì chúng là bằng chứng sống về sức lao động, trí tuệ và ý chí của con người khi đối mặt với địa hình khắc nghiệt.
Tháng chín, khi nắng chiều đổ xuống sườn núi, cả triền La Pán Tẩn rực lên như lửa vàng. Từng thửa ruộng nhỏ óng ánh nối nhau từ chân lên đỉnh, xa xa tiếng gió lùa qua lúa chín nghe như tiếng thì thầm của nhiều đời người.