Khu du lịch Sa Pa
Con đường cứ vòng lên, vòng lên mãi, rồi đến một khúc quanh, cả chiếc xe như chui hẳn vào mây. Không khí bỗng mát lạnh. Rồi màn mây hé ra, và những mái nhà của Sa Pa hiện lên, ở độ cao trung bình từ một nghìn năm trăm đến một nghìn tám trăm mét, nơi mây gần như lúc nào cũng bồng bềnh quanh phố.
Hơn một thế kỷ trước, vùng cao nguyên này đã có tên trên giấy tờ của người Pháp. Năm một nghìn chín trăm lẻ ba, Sở Địa lý Đông Dương gọi nơi đây là Cao trạm Sa Pa. Còn chữ Sa Pa từ đâu mà có? Người địa phương kể rằng nơi này vốn gọi là Cha Pa, nghĩa là bãi cát, rồi người Pháp đọc chệch thành Sa Pa. Lời kể ấy chưa phải kết luận cuối cùng của các nhà ngôn ngữ học, nhưng nghe thật dễ thương: một bãi cát nằm giữa trời mây.
Sáu năm sau, năm một nghìn chín trăm lẻ chín, viên Chánh sứ Lào Cai đề nghị lập một khu điều dưỡng trên Cao trạm Sa Pa, để chăm sóc sức khỏe cho quân đội Pháp và đón khách ngoại quốc. Người Pháp chọn khu Hùng Hồ làm trung tâm, vì đất ở đó bằng phẳng, cảnh đẹp, khí hậu mát mẻ. Đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, trung tâm Sa Pa đã có tới hai trăm ngôi biệt thự và công trình kiến trúc. Một thị trấn nghỉ mát giữa núi cao đã ra đời như thế.
Ngày nay, giữa trung tâm Sa Pa là quảng trường, và ngay trước quảng trường là Nhà thờ đá. Nhà thờ được xây bằng đá theo hình thập giá, mang lối kiến trúc Gothic, phía sau có núi Hàm Rồng che chắn. Những khung cửa sổ kính màu tượng trưng cho mười bốn đàng thánh giá. Giữa bao đổi thay của phố núi, công trình kiến trúc cổ ấy vẫn lặng lẽ nhìn ra quảng trường.
Đứng ở đó, hít một hơi thật sâu, mới hiểu vì sao người Pháp mê nơi này. Nhiệt độ trung bình ở Sa Pa chỉ chừng mười lăm đến mười tám độ. Còn ở vùng rừng núi Hoàng Liên ngay sát bên, mùa đông nhiều lúc xuống dưới không độ, có cả băng và tuyết.
Từ trung tâm, đi thêm chừng hai cây số là tới bản Cát Cát, bản lâu đời của người Mông, nằm bên thác Tiên Sa. Nhà ở đây là những ngôi nhà ba gian, vì kèo kê trên những phiến đá tròn hoặc vuông. Người Cát Cát trồng lanh để dệt vải, rồi nhuộm vải bằng chàm. Vải nhuộm xong được đánh bóng bằng cách lăn khúc gỗ tròn trên một phiến đá phẳng có bôi sáp ong. Trong bản còn có nghề chạm bạc, mà tinh xảo nhất là đồ trang sức của phụ nữ.
Con đường còn dẫn xa hơn nữa, tới thung lũng Mường Hoa, cách trung tâm chừng mười cây số. Dòng suối Mường Hoa chảy dài dưới chân dãy Hoàng Liên hùng vĩ. Hai bên suối là ruộng bậc thang, từng bậc, từng bậc nối nhau ôm lấy sườn đồi. Từ hàng trăm năm trước, đôi bàn tay cần cù của người Mông, người Dao, người Giáy đã tạo nên từng thửa ruộng ấy trên sườn dốc, rồi dẫn nước từ núi cao về trồng lúa.
Năm hai nghìn không trăm mười ba, ruộng bậc thang Sa Pa được công nhận là Di tích danh thắng quốc gia, với bảy trăm bốn mươi chín héc ta trải trên đất Lao Chải, Tả Van và Hầu Thào. Cuối tháng tám, đầu tháng chín, khi lúa chín, cả thung lũng như được phủ một lớp vàng óng.
Giữa thung lũng ấy là bản Tả Van, nơi hơn một trăm năm mươi hộ, phần lớn là người Giáy, sống trong những ngôi nhà nhỏ bằng gỗ giữa đồi núi và ruộng bậc thang. Nhiều gia đình mở cửa đón khách ở lại qua đêm. Nếu ngủ lại một đêm ở đây, cả nhà sẽ ở giữa một bản làng có con suối trong vắt chảy ngang qua.
Ở một hướng khác là Tả Phìn, nơi người Dao Đỏ giữ một bài thuốc tắm mà tiếng Dao gọi là Đìa zảo xin. Bài thuốc vốn bắt nguồn từ những thang thuốc ngâm cho người mẹ sau khi sinh và em bé mới chào đời. Mỗi thang có thể gồm từ mười đến một trăm hai mươi loại lá và thân cây thuốc khác nhau. Một thùng tắm gỗ đầy nước lá nóng giữa cái se lạnh của núi, đó là món quà dịu dàng mà rừng trao cho con người.
Và phía trên tất cả là những cánh rừng của Vườn quốc gia Hoàng Liên. Đây là một Vườn di sản ASEAN, khí hậu ôn đới lạnh. Trong rừng, người ta đã gặp gần ba nghìn loài cây cỏ và hơn năm trăm loài động vật có xương sống trên cạn. Nếu mỗi ngày làm quen với một loài cây cỏ, phải mất gần tám năm mới chào hết các loài trong rừng. Có một loài cây chỉ tìm thấy ở vùng đỉnh Fansipan, là cây vân sam Fansipan, mọc trên những vách núi cao hơn hai nghìn sáu trăm mét.
Đỉnh cao nhất trong vườn là Fansipan, cao ba nghìn một trăm bốn mươi ba mét so với mực nước biển, được gọi là Nóc nhà Đông Dương. Ngày trước, muốn chạm tới đỉnh phải leo núi mất hai ngày. Từ năm hai nghìn không trăm mười sáu, tuyến cáp treo từ thung lũng Mường Hoa đã rút hành trình ấy xuống còn chừng mười lăm phút. Ngồi trong cabin, nhìn rừng núi trôi dần bên dưới, rồi mây lướt qua cửa kính, người ta mới thấy con đường lên trời hóa ra gần đến thế.
Hơn một thế kỷ sau tờ trình xin lập khu điều dưỡng, cả vùng Sa Pa được quy hoạch thành một khu du lịch quốc gia, rộng hơn sáu mươi tám nghìn héc ta. Nhưng với người Mông ở Cát Cát, người Giáy ở Tả Van, người Dao Đỏ ở Tả Phìn, nơi này trước hết vẫn là quê nhà, có ruộng, có suối và có rừng.
Lúc rời đi, con đường lại uốn lượn qua những khúc quanh. Ngoái nhìn lần cuối, thung lũng Mường Hoa đã chìm trong một biển mây trắng, chỉ vài thửa ruộng bậc thang ló ra như những bậc thềm dẫn lên một nơi không ai nhìn thấy được. Rồi mây khép lại sau lưng, và bãi cát giữa trời lại giữ riêng cho mình những con suối, những nếp nhà và những bậc ruộng của nó.