Khu bảo tồn văn hóa S'tiêng Sóc Bom Bo
Có một câu hỏi mà nhiều thế hệ người Việt Nam vẫn cảm thấy muốn hỏi khi nghe tên Sóc Bom Bo: tiếng chày trong ca khúc của nhạc sĩ Xuân Hồng là tiếng chày của ai, vì sao họ giã, và giã vào lúc nào?
Câu trả lời nằm ở vùng đất hiện nay thuộc xã Bom Bo, tỉnh Đồng Nai, từng là xã Bình Minh, huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước, nơi người S'tiêng nhánh Bù lơ đã sinh sống qua nhiều thế hệ.
Câu chuyện xảy ra vào năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, khi Bộ Tư lệnh Miền mở Chiến dịch Phước Long - Đồng Xoài. Chiến dịch cần lương thực. Sóc Bom Bo lúc đó không giàu có gì. Nhưng đồng bào S'tiêng ở đây không từ chối. Họ huy động tất cả cối, chày trong sóc, kể cả những chiếc cối đặc biệt đục từ thân cây sao dài có nhiều lỗ để giã được nhiều gạo hơn một lúc. Suốt ba ngày đêm, tiếng chày không dứt. Kết quả: năm tấn gạo được chuyển ra chiến dịch.
Không phải năm tấn gạo của một kho dự trữ lớn. Đó là năm tấn gạo của một cộng đồng gần như đã dồn toàn bộ sức người, sức của vào việc nuôi quân.
Nhạc sĩ Xuân Hồng nghe câu chuyện này và viết nên ca khúc "Tiếng chày trên Sóc Bom Bo". Bài hát lan ra khắp nơi, và cái tên Bom Bo từ đó trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt Nam, dù họ chưa từng đặt chân đến vùng đất này.
Năm hai nghìn không trăm mười hai, Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S'tiêng Sóc Bom Bo bắt đầu được xây dựng trên diện tích hơn một trăm mười ba héc-ta. Ba năm sau, tháng mười năm hai nghìn không trăm mười lăm, khu bảo tồn mở cửa đón khách. Và tháng chín năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch chính thức xếp hạng Di tích lịch sử Sóc Bom Bo là di tích quốc gia.
Khu bảo tồn ngày nay không chỉ là nơi tưởng niệm. Đây là không gian sống của ký ức văn hóa S'tiêng, nơi hình ảnh và hiện vật về đời sống, kháng chiến của đồng bào được lưu giữ. Bài "Tiếng chày trên Sóc Bom Bo" không chỉ tồn tại trong lời ca, mà còn được tấu lên bằng chính đàn đá truyền thống ngay trên mảnh đất sinh ra câu chuyện ấy.
Điểm nhấn lớn nhất của khu bảo tồn là ở sân lễ hội. Ở đó có bộ đàn đá nặng hai mươi tấn, gồm hai mươi thanh, do nghệ nhân Trương Đình Chiếu thực hiện; thanh nhẹ nhất hai trăm rưỡi ký, thanh nặng nhất bốn trăm ký, và cần đến bốn người cùng chơi mới đủ. Bên cạnh đó là bộ cồng chiêng gồm mười hai chiếc bằng đồng đỏ và thiếc, tổng trọng lượng hơn ba nghìn năm trăm ký, được xác lập kỷ lục Việt Nam. Và hai nhà dài truyền thống của người S'tiêng nhánh Bù lơ đứng vững trong khuôn viên như nhắc nhớ về cách sống cộng đồng của người S'tiêng từ bao đời.
Đàn đá, cồng chiêng, nhà dài không phải là đồ trang trí. Mỗi thứ trong số đó là một phần của đời sống văn hóa S'tiêng: âm nhạc trong lễ hội, trong nghi lễ, trong những đêm quây quần dưới mái nhà dài. Người S'tiêng có hệ thống chữ viết riêng, với bộ chữ cái được Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Phước phê duyệt năm hai nghìn không trăm mười tám, một cộng đồng có ngôn ngữ và văn hóa được bảo tồn bài bản.
Sóc Bom Bo hôm nay không còn tiếng chày giã gạo suốt đêm như trong chiến tranh. Nhưng tiếng cồng chiêng, tiếng đàn đá, tiếng khung dệt và câu chuyện về năm tấn gạo năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm vẫn còn ở đây, được giữ lại bằng không gian bảo tồn này, bằng lịch sử của di tích quốc gia, và bằng đời sống của người S'tiêng đang sống trên chính vùng đất ấy.
Đứng trong khuôn viên ấy, giữa tiếng cồng chiêng vang lên dưới tán rừng, bên những mái nhà dài của người S'tiêng, cả nhà sẽ hiểu vì sao một bài hát về tiếng chày giã gạo lại có thể chạm đến trái tim nhiều thế hệ người Việt Nam đến vậy.