Tháp Bút - Đài Nghiên
Ba chữ Hán khắc vào đá, chĩa lên trời. "Tả Thanh Thiên", viết lên trời xanh. Đó là điều đầu tiên cả nhà gặp trước khi bước vào đền Ngọc Sơn.
Tháp Bút và Đài Nghiên nằm ngay cổng ngoài của quần thể đền Ngọc Sơn, trước lối dẫn ra Cầu Thê Húc. Hai công trình đá nhỏ, không hề hoành tráng, nhưng mang ý nghĩa lớn hơn kích thước của chúng rất nhiều. Chúng là biểu tượng của học vấn và chữ nghĩa, thứ mà người Thăng Long xưa xem là cao quý nhất.
Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm, nhà nho Nguyễn Văn Siêu, người được đương thời gọi là "Thần Siêu", chủ trì đại tu đền Ngọc Sơn. Trong lần trùng tu đó, ông không chỉ sửa lại điện thờ và bắc Cầu Thê Húc mà còn dựng thêm Tháp Bút và Đài Nghiên ngay lối vào. Đây không phải trang trí thêm. Đây là tuyên ngôn về văn hóa.
Tháp Bút đứng trên một gò đá, hình dáng như ngọn bút lông đá khổng lồ chĩa thẳng lên bầu trời. Theo Báo Nhân Dân, thân tháp khắc ba chữ Hán "Tả Thanh Thiên", nghĩa là viết lên trời xanh. Ba chữ này biểu thị khát vọng của người làm văn: không viết cho hẹp, không viết cho vừa vặn, mà viết cho thật cao, thật rộng, như thể tầm nhìn vươn tới bầu trời. Đây là tinh thần của một tầng lớp nho sĩ Thăng Long đã xây dựng văn hóa Hà Nội suốt nhiều thế kỷ.
Ngay cạnh Tháp Bút, Đài Nghiên đứng sát tường. Theo Báo An Ninh Thủ Đô, đài được tạc từ một khối đá hình nửa quả đào, trên rộng dưới nhỏ lại, đặt trên lưng ba con cóc đá. Bên trên lõm xuống như lòng một cái nghiên mực. Thân đài khắc bài minh sáu mươi tư chữ do chính Nguyễn Văn Siêu soạn. Bài minh ghi lại quan điểm của ông về học thuật, về ý nghĩa của chữ nghĩa đối với đời sống con người.
Đặt cạnh nhau, Tháp Bút và Đài Nghiên như một bộ văn phòng tứ bảo thu nhỏ trong đá: bút để viết, nghiên để mài mực. Đây không phải ngẫu nhiên. Nguyễn Văn Siêu chọn đặt hai hình tượng này ngay lối vào để bất kỳ ai bước vào đền cũng hiểu ngay: nơi này tôn thờ chữ nghĩa, không kém gì tôn thờ thần linh.
Điều đáng chú ý là Tháp Bút và Đài Nghiên đứng bên ngoài lối vào đền Ngọc Sơn, trước khi cả nhà bước lên Cầu Thê Húc. Hai hình tượng này thuộc về không gian công cộng của bờ hồ, là một phần cảnh quan Hồ Hoàn Kiếm mà người Hà Nội ngắm nhìn mỗi ngày. Toàn bộ cụm di tích được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số hai nghìn ba trăm tám mươi ba, ký ngày chín tháng mười hai năm hai nghìn mười ba.
Tháp Bút và Đài Nghiên là lời nhắc từ một nhà nho sống cách đây hơn một trăm rưởi năm: ở Thăng Long, chữ nghĩa không chỉ là nghề nghiệp của người học. Chữ nghĩa là khát vọng: viết lên trời xanh, không giới hạn nào.