Vườn quốc gia Chư Mom Ray
Câu chuyện về Chư Mom Ray bắt đầu từ một con số: hơn chín mươi bảy phần trăm.
Đó là tỷ lệ che phủ rừng của Vườn quốc gia Chư Mom Ray tính đến năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm theo Báo Nhân Dân. Ở thời điểm mà rừng nguyên sinh đang thu hẹp trên khắp Việt Nam và Đông Nam Á, một khu bảo tồn còn giữ được gần như toàn bộ rừng là điều hiếm có.
Chư Mom Ray nằm ở cực bắc Tây Nguyên, khu vực Sa Thầy và Ngọc Hồi, sau sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Vườn quốc gia được thành lập ngày ba mươi tháng bảy năm hai nghìn lẻ hai theo Quyết định số một trăm lẻ ba của Thủ tướng Chính phủ, trên cơ sở nâng cấp từ Khu bảo tồn thiên nhiên Chư Mom Ray. Hai năm sau, năm hai nghìn lẻ bốn, Vườn được công nhận là Vườn Di sản ASEAN. Đây là danh hiệu cấp khu vực, xác nhận giá trị đa dạng sinh học không chỉ trong phạm vi quốc gia.
Để hiểu tại sao Chư Mom Ray quan trọng, cần nhìn vào bản đồ. Vườn tiếp giáp Vườn quốc gia Virachey của Campuchia và khu bảo tồn phía Lào, tạo thành một vùng bảo tồn rừng xuyên biên giới liên tục. Đây là kiểu hành lang sinh thái mà các nhà bảo tồn gọi là "chìa khóa" để duy trì quần thể động vật di chuyển theo mùa qua ba nước. Câu chuyện ở Chư Mom Ray vì vậy không phải câu chuyện của một khu rừng riêng lẻ, mà là câu chuyện của một không gian bảo tồn trải dài qua biên giới.
Về quy mô, Chư Mom Ray có hơn năm mươi sáu nghìn héc-ta rừng đặc dụng, tổng diện tích quản lý hơn sáu mươi nghìn héc-ta. Độ cao dao động từ khoảng hai trăm mét ở vùng thấp đến một nghìn bảy trăm bảy mươi ba mét ở đỉnh cao nhất. Rừng có nhiều kiểu: rừng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới ở vùng cao, rừng khộp đặc trưng Tây Nguyên rụng lá mùa khô ở vùng thấp, trảng cỏ là sinh cảnh ưa thích của các loài thú móng guốc.
Về thực vật, nguồn của Vườn ghi nhận một nghìn tám trăm chín mươi lăm loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc năm trăm bốn mươi mốt chi, một trăm tám mươi bốn họ, sáu mươi ba bộ. Trong đó có bốn mươi tám loài trong Sách đỏ Việt Nam và hai mươi loài trong Sách đỏ IUCN. Đây không phải con số để nhớ thuộc lòng khi thuyết minh, mà để hiểu: Chư Mom Ray là một trong những kho gen thực vật quan trọng của Tây Nguyên và cả Đông Nam Á.
Với khách tham quan, có ba điểm ưu tiên trong đề án phát triển du lịch sinh thái giai đoạn hai nghìn không trăm hai mươi mốt đến hai nghìn không trăm ba mươi. Đó là Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học và Du lịch sinh thái tại thôn Ba Gốc, rừng khộp Đăk Kan và Safari Ya Book.
Trung tâm Bảo tồn là điểm bắt đầu phù hợp nhất. Đây vừa là nơi giáo dục môi trường, vừa là địa điểm tiếp nhận và cứu hộ động vật hoang dã quý hiếm. Từ đây, câu chuyện về hệ sinh thái Vườn mở ra trước mắt người đến thăm.
Rừng khộp Đăk Kan là điểm để trải nghiệm một kiểu rừng đặc trưng của Tây Nguyên: rừng rụng lá vào mùa khô, tán cây thưa thoáng, đất pha cát, ánh sáng xuyên xuống dưới tán. Đây là kiểu rừng tạo sinh cảnh cho nhiều loài thú móng guốc và thú ăn thịt.
Thác Bảy Tầng là điểm thu hút nhiều khách nhất. Theo Báo Gia Lai, thác có bảy tầng đá xếp thành nhiều bậc, cao trên một trăm mét. Đường vào theo lối từ Trạm Quản lý bảo vệ rừng Ya Tri, rồi đi bộ xuyên qua rừng già, nghe tiếng nước đổ từ xa trước khi nhìn thấy thác.
Làng Ba Gốc và làng Le là hai điểm du lịch cộng đồng trong vùng đệm, gắn với văn hóa Gia Rai và Rơ Măm. Đây là cơ hội để cả nhà gặp gỡ những cộng đồng đã sống gắn bó với rừng qua nhiều thế hệ, giữ lửa, giữ lời kể, giữ cách hiểu về thiên nhiên theo cách riêng của mình.
Chư Mom Ray không dành cho khách đến vội về nhanh. Buổi sáng sớm trong rừng khộp, khi sương chưa tan, ánh sáng lọc qua tán cây thưa và tiếng chim vang lên từ phía sườn núi, người ta mới hiểu vì sao một vùng rừng trải qua bao nhiêu thăng trầm vẫn còn giữ được gần như nguyên vẹn đến hôm nay.