Ali Baba và bốn mươi tên cướp
Tiếng vó ngựa vọng tới trước, từ cuối con đường rừng. Thoạt đầu chỉ là một tiếng rền trầm đục, mơ hồ như tiếng sấm ở đâu xa, rồi mỗi lúc một gần, một dày, một dồn dập. Sau tiếng động là bụi. Một đám bụi vàng cuộn lên trên ngọn cây, dâng cao dần, tiến lại. Người tiều phu đang bó củi bên đường nghe mà chột dạ. Chưa thấy bóng người nào, nhưng ngần ấy vó ngựa nện xuống đất cùng lúc thì chỉ có thể là một toán rất đông, mà người đi rừng thì sợ nhất là gặp cướp. Ông vội bỏ cả gánh củi, trèo tót lên một cây to gần đó, nép mình sau tán lá rậm.
Từ trên cao nhìn xuống, ông đếm từng bóng ngựa phi tới: một, hai, ba, cứ thế cho tới khi đủ bốn mươi kỵ sĩ ghìm cương, nhảy xuống, buộc ngựa vào gốc cây. Người tiều phu ấy tên là Ali Baba, một người nghèo sống bằng nghề đốn củi trong khu rừng gần thành, ngày ngày gánh củi ra chợ bán để nuôi vợ con.
Chuyện Ali Baba, cả nhà ạ, là một trong những câu chuyện mà những người kể chuyện xứ Ba Tư và Ả Rập xưa đã góp vào chuỗi truyện Nghìn lẻ một đêm. Cũng giống như cái bí mật mà cả nhà sắp được nghe đây, câu chuyện này không nằm sẵn trong một cuốn sách nào cả, mà cứ thế rót từ miệng người này sang tai người khác, hết đêm này qua đêm khác, rất lâu trước khi có ai chịu ngồi xuống chép nó lại.
Tên ăn mặc sang trọng nhất bọn, kẻ mà Ali Baba đoán là đầu lĩnh, bước tới một mỏm đá khuất sau lùm cây. Hắn dõng dạc nói to một câu, rõ đến mức Ali Baba nấp trên cây cũng nghe được: "Vừng ơi, mở ra!" Lạ thay, một cánh cửa đá từ từ hé mở ngay trong vách núi. Cả toán dắt nhau đi vào, và cánh cửa tự khép lại sau lưng chúng. Chờ hồi lâu, cửa đá lại mở, bọn cướp lần lượt đi ra, tên đầu lĩnh ra sau cùng. Hắn quay lại nói "Vừng ơi, đóng lại!", cửa đá khép kín như chưa từng mở, rồi cả toán lên ngựa phóng đi, khuất dần trong đám bụi.
Đợi tiếng vó ngựa tắt hẳn, Ali Baba mới dám tụt xuống. Tò mò, ông tới đúng mỏm đá ấy, thử nói khẽ: "Vừng ơi, mở ra." Cửa đá mở ngay trước mặt ông. Bên trong không tối tăm như ông tưởng, mà là một gian hang rộng, sáng sủa nhờ một khe trời trên đỉnh. Khắp hang chất đầy hàng hóa quý, lụa là gấm vóc, cùng những đống vàng bạc đựng trong các túi da. Ali Baba hoa cả mắt. Nhưng ông là người biết đủ. Ông chỉ lấy vừa số túi vàng mà mấy con lừa của mình chở nổi, không đụng tới bạc, cũng không đụng tới hàng hóa. Rồi ông nói "Vừng ơi, đóng lại", lùa lừa về nhà.
Về đến nhà, vợ Ali Baba muốn đong xem được bao nhiêu vàng trước khi đem chôn giấu. Nhà nghèo làm gì có đấu đong, bà chạy sang mượn tạm chiếc đấu của bà chị dâu, vợ ông Cassim, anh trai Ali Baba. Số là hai anh em nhà này sống hai cảnh trái ngược nhau. Cassim cưới được vợ giàu nên cửa nhà sung túc, còn Ali Baba thì quanh năm chỉ có gánh củi làm vốn. Bà chị dâu vốn tính tò mò, thấy nhà em chồng nghèo rớt tự dưng lại mượn đấu đong thì lấy làm lạ, bèn lén phết một chút mỡ dưới đáy đấu. Khi chiếc đấu được trả lại, một đồng vàng đã dính chặt vào lớp mỡ ấy. Thế là bí mật vỡ lở: nhà Cassim biết ông em nghèo của mình bỗng giàu đến mức phải đong vàng chứ không thèm đếm.
Cassim gặng hỏi cho bằng được. Ali Baba, hơn vì tình anh em thật thà chứ chẳng phải vì sợ, kể hết cho anh nghe về cái hang trong rừng và câu thần chú mở cửa, lại ngỏ ý chia đôi số vàng. Nhưng lòng tham đã che mất mắt Cassim. Ngay trước lúc rạng đông hôm sau, ông lặng lẽ dắt mười con la thồ theo những chiếc rương thật lớn, một mình tới hang, bụng tính vơ cho hết chứ chẳng chia cho ai. "Vừng ơi, mở ra." Cửa đá mở, và Cassim lao vào giữa những đống vàng bạc, mắt hoa lên vì của cải, chất đầy hết rương này đến rương khác. Nhưng đến lúc muốn ra, tai họa ập tới: ông quên khuấy mất chữ Vừng. Ông gọi tên đủ thứ hạt, nào lúa mạch, nào bao thứ hạt khác, nhưng cửa đá chẳng chịu mở cho một chữ nào. Giữa trưa, bọn cướp trở về. Chúng bắt được Cassim khi ông đã quên mất câu thần chú, và từ hôm ấy, ông không bao giờ trở về nhà nữa.
Tối đến không thấy chồng về, vợ Cassim cuống lên, chạy sang cầu cứu em chồng. Ali Baba tất tả vào rừng, và ông hiểu ra điều chẳng lành đã xảy đến với anh mình. Ông chẳng nỡ để chuyện buồn ấy phơi ra cho cả phố biết, nên lặng lẽ lo cho anh một đám tang tử tế mà kín đáo. Việc lo liệu sao cho êm thấm, ông trông cậy vào Morgiana, một cô hầu gái trong nhà Cassim mà ông biết là vừa khôn ngoan vừa hết lòng trung thành. Xin cả nhà nhớ lấy cái tên ấy, vì từ đây trở đi, câu chuyện này thật ra là chuyện của Morgiana.
Morgiana nghĩ ra một cách vẹn cả đôi đường. Nàng ra hiệu thuốc mua ít thuốc thang như thể trong nhà đang có người ốm. Hôm sau, nàng lại tới mua thứ thuốc mà người ta chỉ bốc cho người bệnh đã thập tử nhất sinh. Nhờ vậy, khi tối đến cả nhà cất tiếng khóc than nghe rõ ra tận ngoài ngõ, hàng xóm láng giềng ai cũng đinh ninh rằng ông Cassim vừa qua đời sau một cơn bạo bệnh. Không một ai ngờ tới cái hang trong rừng. Cassim được chôn cất êm xuôi. Ăn ở có nghĩa, Ali Baba đón chị dâu góa bụa về nhà mình nương tựa, lại giao cửa hàng của anh cho người con trai cả của chính mình đứng ra trông coi. Còn Morgiana thì vẫn ở lại, giúp việc trong nhà Ali Baba như trước.
Nhưng ở trong rừng, tai họa vẫn chưa buông tha. Bọn cướp trở lại hang, nhận ra có người đã tới mang người kia đi, và chột dạ hiểu rằng bí mật của chúng đã lọt tới tai một người thứ hai. Tên đầu lĩnh sai một tên đàn em cải trang thành khách bộ hành, lẻn vào thành dò la xem dạo này nhà nào vừa có tang, vừa chôn cất vội một người đàn ông. Chính tiếng khóc than rùm beng đêm nọ đã thành cái dấu vết mà Morgiana không lường hết. Dò hỏi quanh phố, tên do thám lần ra được con đường có một nhà vừa vội vã đưa ma.
Và đây là lần thứ nhất Morgiana phải ra tay. Tên do thám tìm được đúng cửa nhà Ali Baba, bèn lấy phấn quệt một dấu lên cánh cửa, để đêm sau cả bọn theo đó mà tới. Sáng sớm hôm sau, Morgiana xách chổi ra quét trước hiên thì khựng lại: một chấm phấn trắng nằm chềnh ềnh ngay giữa cánh cửa, mới tinh, chưa hề có đêm qua. Nàng đưa tay sờ thử, phấn còn dính cả vào đầu ngón tay. Nàng chẳng hớt hải, chẳng đánh thức ai, chỉ lặng lẽ nhặt luôn viên phấn ấy lên, đi dọc con phố lúc trời còn nhá nhem, quệt y hệt một dấu như thế lên hàng loạt cánh cửa nhà hàng xóm hai bên. Đêm ấy, khi bọn cướp mò tới, cả dãy phố nhà nào cũng có một dấu phấn giống hệt nhau, chúng đứng ngẩn ra chẳng biết đâu mà lần, đành rút về tay không. Đầu lĩnh lại cử tên thứ hai đi. Lần này hắn đánh dấu bằng phấn đỏ. Nhưng Morgiana cũng vừa kịp nhìn thấy, và lại lặng lẽ quệt phấn đỏ lên bao nhiêu cửa khác, thế là cả bọn lại một phen tới lui vô ích. Hai lần sai người đều hỏng, tên đầu lĩnh quyết định lần thứ ba hắn phải đích thân đi. Khôn hơn đàn em, hắn chẳng thèm đánh dấu gì cả, chỉ đứng ngắm thật kỹ cửa nhà Ali Baba, ghi nhớ trong đầu cho tới khi chắc rằng đi đâu cũng nhận ra.
Rồi hắn bày ra một mưu kế lớn hơn, hiểm hơn nhiều. Đây là lần thử thách thứ hai dành cho Morgiana. Hắn sai đồng bọn mua về mười chín con la và ba mươi tám chiếc chum thật lớn. Một chiếc chum đựng dầu ăn thật; còn ba mươi bảy chiếc kia, mỗi chiếc giấu một tên cướp có mang khí giới nấp gọn bên trong. Ngoài vỏ chum, hắn cho bôi dầu lên cho bóng nhẫy, trông y như đoàn hàng của một người lái buôn dầu. Cải trang thành lái buôn chở dầu ra chợ sớm, tên đầu lĩnh gõ cửa nhà Ali Baba xin ngủ nhờ một đêm. Ali Baba thật thà, chẳng mảy may nhận ra kẻ đứng trước cửa chính là tên đầu lĩnh cướp, niềm nở mời khách vào, còn dặn Morgiana dọn cơm và sửa soạn chỗ nghỉ cho ông khách lái buôn. Mấy chiếc chum thì được xếp cả ngoài sân.
Khuya hôm ấy, cây đèn dầu trong bếp cạn khô. Morgiana cầm chiếc bình ra sân, định múc tạm ít dầu từ mấy chiếc chum của khách. Vừa ghé tới chiếc chum đầu tiên, nàng nghe từ trong vọng ra một tiếng hỏi khe khẽ: "Đã đến giờ chưa?" Người bình thường hẳn đã hét toáng lên. Nhưng Morgiana thì không. Nàng đoán ngay bên trong có người, và người ấy đang tưởng nàng là chủ tướng ra hiệu. Nàng hạ giọng, thản nhiên đáp: "Chưa đâu, lát nữa." Chum nào cũng vọng ra đúng câu hỏi ấy, và chum nào Morgiana cũng đáp lại đúng câu ấy, chưa đâu lát nữa, cho tới khi nàng đếm đủ ba mươi bảy chiếc chum giấu người. Chỉ có đúng một chiếc là dầu thật. Múc đầy đèn từ chiếc chum ấy, Morgiana đã hiểu tường tận cả cái bẫy đang giăng quanh nhà mình đêm nay.
Nàng lẳng lặng bắc một vạc dầu lớn lên bếp, đun cho thật sôi. Rồi nàng múc thứ dầu nóng bỏng ấy, rót vào từng chiếc chum một. Dầu nóng dội xuống khiến lũ cướp trong chum bị bỏng rát, người nào người nấy co rúm lại, không thể cử động hay trèo ra nổi nữa. Cứ thế, từng tên một bị vô hiệu ngay trong chỗ nấp của mình, mà bên ngoài vẫn im ắng như không có chuyện gì. Nửa đêm, tên đầu lĩnh ngồi bên cửa sổ, ném vài viên sỏi xuống mấy chiếc chum làm hiệu, chờ quân mình bật dậy xông ra. Nhưng chum nào cũng lặng thinh. Hắn mò xuống sân xem, và lạnh người hiểu ra rằng mưu kế đã bại lộ hết. Không cứu nổi đồng bọn khỏi bị bắt, hắn một mình trèo qua bức tường vườn, lủi vào bóng tối trốn mất. Sáng ra, cả nhà thức dậy thấy sân vẫn còn nguyên ba mươi bảy chiếc chum im lìm, mở nắp ra là ba mươi bảy tên cướp cứng đờ không nhấc nổi tay chân, bị trói gô lại và giải đi ngay trong buổi sáng hôm ấy. Nghe Morgiana kể lại đầu đuôi, Ali Baba rụng rời hiểu rằng đêm qua cả nhà mình suýt gặp đại họa, mà người gỡ được tất cả chỉ là cô hầu gái nhỏ bé. Ngay hôm ấy, để tạ ơn, ông trả lại tự do cho Morgiana. Từ nay nàng không còn là người ở nữa.
Tưởng thế đã yên. Nhưng tên đầu lĩnh trốn thoát vẫn còn ôm mối hận, và lần thử thách thứ ba, hiểm hơn cả, lại tới trong lốt một người bạn. Suốt gần một năm trời, hắn lặng lẽ dựng cho mình một cái vỏ bọc mới. Rồi hắn quay lại thành phố, lần này trong lốt một lái buôn vải tên là Cogia Hassan. Hắn thuê một cửa hàng ngay đối diện cửa hàng của con trai Ali Baba, chính là cửa hàng của Cassim ngày trước, rồi khéo léo kết thân với người con, sau đó thân luôn với cả Ali Baba. Quý ông khách lịch thiệp ấy, một hôm, được Ali Baba mời về nhà dùng bữa.
Đến bữa, Cogia Hassan chỉ xin một điều lạ đời: đừng bỏ muối vào bất cứ món nào của hắn. Lời dặn nhỏ ấy lọt tới tai Morgiana dưới bếp, và nàng thấy gợn lên một điều khó hiểu. Người thật bụng, ngồi ăn chung một mâm với chủ nhà, thì cớ sao lại kiêng đến cả hạt muối? Tò mò, nàng tự tay bưng mâm lên hầu khách, nhân đó nhìn cho thật kỹ mặt vị lái buôn. Và nàng nhận ra ngay: đây chính là tên đầu lĩnh cướp năm nào. Nhìn thêm một thoáng, nàng còn thấy dưới lần áo hắn giấu một con dao.
Morgiana biết mình tuyệt đối không được để lộ vẻ hốt hoảng. Nàng xin phép được góp vui cho bữa tiệc bằng một điệu múa. Tay cầm chiếc trống nhỏ, nàng múa lượn quanh gian phòng, nhịp trống lúc khoan lúc nhặt, mọi ánh mắt trong nhà đều dồn cả vào nàng. Rồi giữa lúc điệu múa đang say, Morgiana bất ngờ dừng phắt ngay trước mặt vị khách. Nàng vén lần áo hắn ra cho cả nhà cùng trông thấy con dao giấu bên trong, và dõng dạc vạch trần: con người đội lốt lái buôn Cogia Hassan ngồi đây, thật ra chính là tên đầu lĩnh của bọn cướp trong rừng. Bị lột mặt nạ ngay giữa bàn tiệc, tên đầu lĩnh biết mưu đồ đã hỏng. Hắn chồm dậy, bỏ cả bữa ăn, phóng ra cửa chạy biến vào đêm tối, và từ đó không bao giờ dám bén mảng về thành phố này thêm một lần nào nữa.
Đến lúc này, Ali Baba mới thấm thía rằng Morgiana đã hai lần cứu mạng cả ông lẫn con trai ông. Một lần với những chiếc chum, một lần với con dao giấu trong áo khách. Còn ơn nào lớn hơn thế được nữa. Ông gả Morgiana cho chính con trai mình, và đám cưới được mở ra tưng bừng, rộn rã tiếng cười, trong ngôi nhà đã bao phen suýt gặp nạn mà lần nào cũng thoát nhờ một bàn tay.
Rồi khoảng một năm sau nữa, khi đã chắc rằng chuyện xưa thật sự khép lại, Ali Baba mới trở về khu rừng cũ. Chính là khu rừng mà bao năm trước, một người tiều phu nghèo đã nghe tiếng bốn mươi vó ngựa vọng tới trong đám bụi mù. Lần này bên ông là người con trai, và người con dâu cùng đi tiễn ra tới đầu ngõ chính là Morgiana, cô hầu gái năm xưa giờ đã là người một nhà. Hai cha con dừng trước mỏm đá quen thuộc, và Ali Baba khẽ nói lại đúng câu thần chú thuở nào: "Vừng ơi, mở ra." Cửa đá lại mở ra như một lời chào cũ. Ông mang thêm ít vàng về nhà, nhưng thứ ông trao cho con trai còn quý hơn vàng, ấy là bí mật của cái hang và câu nói mở cửa. Người con lớn lên lại truyền tiếp cho con cháu mình, cho cả những đứa trẻ sau này sẽ gọi Morgiana là bà nội. Và cả nhà ạ, cái bí mật từng gieo bao hiểm nguy ấy giờ đã lặng lẽ hóa thành của để dành. Nó thành một câu chuyện được rót từ đời cha xuống đời con, hết nhà này sang nhà khác, y như cách chính câu chuyện Ali Baba đã đi được tới tận đây, tới tai cả nhà mình đêm nay.