Ao Bà Om
Có những nơi mà khi bước vào, cả nhà thấy không khí khác hẳn. Mát hơn. Yên hơn. Như thể mặt đất đang thở.
Ao Bà Om là một nơi như vậy.
Cả nhà đang ở phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long, vùng đất trước đây là phường tám, thành phố Trà Vinh. Từ ngày mồng một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, khu vực này thuộc tỉnh Vĩnh Long sau sáp nhập hành chính. Nhưng trong ký ức du lịch và tâm thức của đồng bào Khmer, Ao Bà Om vẫn gắn chặt với không gian văn hóa Trà Vinh.
Ao còn có tên Ao Vuông vì mặt nước có hình gần vuông. Theo hồ sơ di tích do Ban Quản lý di tích tỉnh Trà Vinh công bố, khuôn viên rộng hơn mười tám héc ta, trong đó mặt ao rộng bốn mươi hai nghìn không trăm bốn mươi mét vuông. Quanh ao là bờ cát lúc cao lúc thấp, lúc rộng lúc hẹp. Hơn năm trăm cây dầu và cây sao cổ thụ tạo thành tán che phủ.
Và rễ cây. Đây là điều cả nhà sẽ chú ý ngay. Nhiều bộ rễ nổi lên khỏi mặt đất, uốn lượn thành những hình thù kỳ thú. Có bộ rộng hơn cả vòng tay người ôm. Đó là dấu vết của bao mùa mưa nắng tích lũy dưới lòng đất, một thứ thời gian mà ta có thể nhìn thấy bằng mắt.
Về tên gọi Ao Bà Om, tài liệu ghi nhận nhiều cách giải thích. Một dị bản nói tên liên quan đến rau ngò om mọc quanh bờ. Một dị bản cho rằng âm "Bà Om" biến đổi từ Prah Ang, tên gọi chùa Âng gần đó. Dị bản phổ biến nhất kể câu chuyện cuộc thi đào ao giữa nhóm đàn ông và nhóm phụ nữ do Bà Om chỉ huy. Nhóm nữ đã dùng một ngọn đèn treo trên cây tre cao để đánh lừa nhóm nam tưởng sao mai đã mọc và nghỉ tay. Nhờ đó nhóm nữ tiếp tục đào đến sáng và thắng cuộc. Câu chuyện có màu sắc huyền thoại, nhưng nó nói lên một điều thú vị: trong văn hóa dân gian Khmer, phụ nữ có sức mạnh và tài trí riêng.
Cả nhà nghe những câu chuyện đó như lớp văn hóa dân gian, không xem là biên niên sử chính xác.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng Ao Bà Om là Di tích quốc gia loại hình danh lam thắng cảnh theo Quyết định số chín trăm hai mươi mốt.
Ao Bà Om không chỉ là cảnh quan. Đây còn là không gian tổ chức lễ hội Ok Om Bok, hay lễ cúng trăng của đồng bào Khmer Nam Bộ. Lễ hội diễn ra vào đêm mười bốn rạng mười lăm tháng Ka-đâk của lịch Khmer, tương ứng khoảng mười bốn đến mười lăm tháng mười âm lịch. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa lễ hội Ok Om Bok của đồng bào Khmer Trà Vinh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đêm lễ hội là thời điểm không gian Ao Bà Om thay đổi hoàn toàn: đèn lửa, tiếng trống, các đoàn đua ghe ngo và những nghi lễ cúng trăng của cộng đồng.
Nếu cả nhà đến đúng dịp lễ hội, hãy đứng lặng mà ngắm. Đây là sinh hoạt tín ngưỡng từ ngàn đời của cộng đồng Khmer, một lời tạ ơn trăng và đất sau mùa gặt, chứ không phải một màn diễn dành cho khách.
Sau khi tản bộ quanh ao, cả nhà có thể đi thêm sang chùa Âng ngay liền kề và Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer nằm trong cùng khuôn viên. Ba điểm này tạo thành một cụm văn hóa liên hoàn: cảnh quan ao nước, kiến trúc tín ngưỡng Khmer và bộ sưu tập hiện vật về đời sống, chữ viết, nghệ thuật của người Khmer Nam Bộ. Đi cả ba, cả nhà sẽ hiểu Ao Bà Om không chỉ là một hồ nước đẹp mà là cửa ngõ của một nền văn hóa.
Rồi cả nhà cứ ngồi xuống bên bờ cát, dưới tán dầu cổ thụ trăm năm, nghe gió đi qua mặt ao vuông phẳng lặng. Ở nơi này, mặt đất thật sự đang thở.