Chùa Khmer Trà Vinh
Hai con rắn đang uốn mình dọc theo hai bên tay vịn cầu thang. Thân chúng dài suốt chiều dài bậc thang, đầu ngẩng cao, mắt nhìn thẳng vào khách. Đây là ngôi chùa Phật giáo. Nhưng không ai nhắc cả nhà về chuyện những con rắn.
Đứa con lớn dừng lại giữa bậc thang, hỏi nhỏ: "Rắn ở đây làm gì vậy?"
Câu hỏi đó mở ra một câu chuyện dài hơn cả nhà tưởng.
Đây là đất của người Khmer Nam Bộ, cộng đồng đã sinh sống tại đồng bằng sông Cửu Long qua nhiều thế hệ, theo Phật giáo Theravada và xây chùa ở khắp mỗi phum sóc. Theo trang thông tin tỉnh Trà Vinh, cộng đồng này có khoảng bảy mươi nghìn đến tám mươi nghìn người. Và theo vietnam.vn, Trà Vinh có khoảng một trăm bốn mươi mốt ngôi chùa Khmer, mật độ cao nhất Việt Nam.
Ngôi chùa không chỉ là nơi thờ Phật. Đó là trung tâm của cộng đồng, nơi trẻ em học chữ Khmer, nơi già làng bàn việc làng. Nơi người dân về trong lễ Ok Om Bok mỗi năm, lễ cúng trăng tạ ơn về mùa màng, và trong Chol Chnam Thmay, Tết truyền thống của người Khmer.
Nhưng trở lại với con rắn trên tay vịn cầu thang.
Đó không phải con rắn thông thường. Đó là Naga, rắn thần nhiều đầu, sinh vật thiêng liêng trong thần thoại Hindu. Và phía dưới chân lan can, ngay nơi thân Naga kết thúc, là một đầu thú khổng lồ há miệng rộng: đó là Makara, thủy quái trong tín ngưỡng Hindu, đứng án ngữ dưới chân lan can. Nhìn lên mái chùa, cả nhà sẽ thấy hình tượng chim Garuda, cánh rộng, mắt sắc, làm linh vật canh giữ.
Naga. Makara. Garuda. Tất cả là hình tượng Hindu.
Cả nhà đang đứng trong một ngôi chùa Phật giáo, nhìn những hình tượng Hindu. Tại sao?
Người cha quỳ xuống ngang tầm con, chỉ vào con rắn trên tay vịn.
"Ngày xưa," anh nói, "những người xây ngôi chùa này không thờ Phật. Họ thờ các thần Hindu. Angkor Wat, cái công trình vĩ đại nhất của văn minh Khmer, được xây dựng vào thế kỷ mười hai, ban đầu là đền thờ thần Vishnu."
Đứa con nhìn anh chờ đợi.
"Các vua Khmer thời đó thờ Vishnu, thờ Shiva. Ngôn ngữ nghệ thuật của họ là Naga uốn quanh cầu thang, Garuda canh gác lối vào, Makara đứng chắn dưới chân. Rồi từ thế kỷ mười ba, Phật giáo Theravada lan rộng vào vương quốc Khmer. Đức tin thay đổi."
Anh ngừng lại một chút.
"Nhưng những người thợ xây, những nghệ nhân chạm khắc không bỏ ngôn ngữ mà họ đã dùng qua nhiều thế hệ. Họ giữ lại Naga. Họ đưa những hình tượng ấy vào chùa Phật, không phải vì họ còn thờ Hindu, mà vì đó là di sản của cha ông họ."
Theo tài liệu về kiến trúc chùa Khmer, đây là quá trình kế thừa diễn ra trong nhiều thế kỷ. Đức tin mới. Ngôn ngữ nghệ thuật cũ. Và từ đó sinh ra thứ kiến trúc đặc biệt này: chùa Phật giáo với lan can Naga, với Garuda canh trên mái, với Makara đứng gác dưới chân.
Cả nhà đi vào bên trong sân chùa.
Dưới những tán cây sao đen cổ thụ, bóng mát trải rộng. Ánh sáng lọc qua những cành cây cao vút, rơi thành những vệt vàng trên sân gạch. Một vị sư trong áo vàng đang đi chậm qua sân, tay cầm xâu chuỗi. Tiếng chuông nhỏ ngân vang từ bên trong chánh điện, lan ra khắp sân rồi tan vào những tán lá xanh.
Không ai vội vã ở đây.
Theo trang thông tin của tỉnh Trà Vinh, chùa Âng là một trong những ngôi chùa Khmer lâu đời và quan trọng nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long. Khuôn viên chùa có nhiều cây sao đen cổ thụ, tạo thành khu rừng nhỏ giữa lòng thành phố, nơi người Khmer Nam Bộ tụ về qua bao thế hệ lễ hội nối tiếp lễ hội.
Đứa con nhỏ đứng dưới một gốc cây sao đen, ngẩng đầu nhìn lên tán lá dày. Rồi quay lại hỏi: "Ba ơi, vậy là họ giữ được cả hai hả? Cả đạo Phật lẫn những con rắn?"
Người cha gật đầu.
"Đúng vậy. Nhưng không chỉ là rắn, con nhé. Đó là Naga, một ký ức kiến trúc mà người xây chùa muốn gìn giữ. Và đó chính là điều đặc biệt của những ngôi chùa này."
Một trăm bốn mươi mốt ngôi chùa Khmer trên đất Trà Vinh đều mang theo ký ức đó. Mỗi con Naga uốn mình trên tay vịn cầu thang, mỗi Makara đứng gác dưới chân, mỗi Garuda canh trên mái là một lời nhắc nhở: kiến trúc mang theo mọi thứ mà những người xây dựng nó yêu thương và tin tưởng.
Và trên tay vịn cầu thang, hai con Naga vẫn uốn mình như ngày đầu. Đầu ngẩng cao, mắt nhìn thẳng vào khách, không biết mệt mỏi.