Mộ Võ Trường Toản
Nếu Nguyễn Đình Chiểu được nhớ là người thầy của kẻ sĩ Nam Bộ, thì Võ Trường Toản là người thầy của những người thầy đó.
Nhưng Võ Trường Toản không để lại nhiều dấu vết. Cổng thông tin du lịch Bến Tre ghi rằng các tác phẩm của ông hầu như thất lạc; hiện chỉ còn lưu truyền bài Hoài cổ phú dài hai mươi bốn câu. Không triều thần, không bia công đức, không sự nghiệp làm quan. Nhưng ông có học trò: Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh, Ngô Tùng Châu và nhiều nho sĩ Nam Bộ khác, những người đã ghi lại tên ông trong trang sử học vấn của vùng đất phía Nam.
Ông là danh sư Nam Bộ thế kỷ mười tám. Cổng thông tin du lịch Bến Tre mô tả ông là nhà nho lớn, nhà giáo tài ba, sống ẩn dật, không ham danh lợi, không ra làm quan cho Tây Sơn hay Chúa Nguyễn. Ông dạy học ở Hòa Hưng thuộc Gia Định xưa, đào tạo nhiều người thành danh trong giới sĩ phu. Mất ngày mùng chín tháng sáu năm Nhâm Tý, tức ngày hai mươi bảy tháng bảy năm một nghìn bảy trăm chín mươi hai, tại làng Hòa Hưng, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định. Khi ông mất, Chúa Nguyễn cảm mến ban hiệu "Gia Định Xử sĩ Sùng Đức Võ tiên sinh."
Đó là mọi thứ ông có: một cái tên tôn kính được ban sau khi mất.
Nhưng học trò của ông không quên. Và câu chuyện quan trọng nhất gắn với Di tích Mộ Võ Trường Toản là câu chuyện xảy ra sau khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ rơi vào tay thực dân Pháp. Cổng thông tin du lịch Bến Tre ghi rằng các sĩ phu Phan Thanh Giản, Nguyễn Thông và Phạm Hữu Chánh đã bàn với nhau: không thể để mộ thầy nằm trong vùng giặc chiếm. Ngày hai mươi tám tháng mười năm Tự Đức thứ mười tám, di hài cụ Võ Trường Toản, phu nhân và con gái được cải táng và đưa về an táng tại làng Bảo Thạnh, nay là xã Bảo Thạnh, khu vực Ba Tri.
Đây là một hành động mà người đời sau thường gọi là tình nghĩa thầy trò. Nhưng hiểu đúng hơn, đó là khí tiết: trong hoàn cảnh đất nước bị chiếm, những người sĩ phu ấy chọn làm một việc không đem lại quyền lợi gì cho mình, không giúp họ lấy lại đất đai, không giải phóng tỉnh thành. Họ chỉ đưa mộ thầy về phần đất còn tự do. Và trong hành động nhỏ đó, họ giữ lại một thứ lớn hơn: lòng tôn sư và khí tiết của người cầm bút thời loạn.
Khu di tích ngày nay tọa lạc tại ấp Thạnh Nghĩa, xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri cũ; sau sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, xã Bảo Thạnh thuộc tỉnh Vĩnh Long. Di tích được công nhận cấp quốc gia theo Quyết định số chín mươi lăm, ngày hai mươi bốn tháng giêng năm một nghìn chín trăm chín mươi tám.
Khu mộ gồm ba ngôi mộ xây kiểu voi phục theo mô tả của Báo Cần Thơ: mộ cụ Võ Trường Toản và mộ phu nhân nằm song song nhau, mộ người con gái nằm riêng bên phải. Xung quanh khu mộ, Cổng du lịch Bến Tre ghi có các cây như dầu, phượng và sứ tạo nên không gian mát mẻ và trang nghiêm.
Điểm quan trọng nhất để dừng lại là tấm bia đá cẩm thạch trắng, cao một phẩy hai mét, rộng tám mươi phân, dày hai mươi phân. Bia được khắc năm một nghìn tám trăm sáu mươi bảy bằng chữ Hán, nội dung do Phan Thanh Giản soạn, ca ngợi tấm gương thanh cao và công đức giáo dục của cụ Võ. Hơn một trăm năm mươi năm tuổi, tấm bia ấy đứng lặng giữa bóng cây, mang theo lời của người học trò kính thầy nhất mực.
Hằng năm vào ngày mùng chín tháng sáu âm lịch, người dân địa phương đến thắp hương tưởng nhớ cụ Võ. Bảo tàng Bến Tre phối hợp Ủy ban nhân dân xã Bảo Thạnh tổ chức lễ dâng hương vào năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, nhân kỷ niệm hai trăm ba mươi năm ngày mất. Truyền thống tưởng niệm đó là minh chứng sống cho điều mà Võ Trường Toản đã để lại, không phải bằng sách, không phải bằng chức tước, mà bằng những con người ông đã dạy.