Nhà cổ Cai Cường
Giữa vùng cù lao sông Tiền, có một ngôi nhà đứng bên con rạch Cái Muối từ năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm đến tận hôm nay.
Cả nhà đang đứng trước Nhà cổ Cai Cường, nằm trong khu vực xã An Bình, tỉnh Vĩnh Long. Tên "Cai Cường" gắn với chủ nhân nguyên thủy là ông Phạm Văn Bổn, thường gọi là Cường, từng làm cai tổng trong vùng. Tên dân gian gọi là Cai Cường vì vậy.
Nhà được xây năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm, theo bố cục chữ Đinh: hai nếp nhà vuông góc với nhau, mặt chính quay về hướng Bắc nhìn ra rạch Cái Muối. Một số bài báo còn gọi đây là nhà cổ Cái Muối vì vị trí sát con rạch đó.
Điều đầu tiên cả nhà sẽ thấy khi đứng trước nhà là sự pha trộn giữa hai phong cách kiến trúc. Phía ngoài mang nhiều dấu ấn phương Tây: cầu thang hình cánh cung, cửa vòm bán nguyệt, phù điêu trang trí ảnh hưởng phong cách Phục Hưng. Nhưng bước qua cánh cửa vào trong thì không khí thay đổi hoàn toàn: không gian thờ tự theo nếp nhà truyền thống, bàn thờ gia tiên, hoành phi sơn son thếp vàng.
Người ta hay nói ngắn gọn: "vỏ Tây, ruột Ta". Chỉ một bước chân qua cửa là cảm nhận ngay sự khác biệt ấy.
Chiều ngang nhà khoảng mười lăm mét. Hàng cột cái gỗ lim cao khoảng sáu mét đỡ toàn bộ mái. Mái ngói âm dương, lớp trên che lớp dưới theo kiểu truyền thống miền Nam, giúp thoát nước tốt và giữ nhiệt độ trong nhà mát hơn so với mái phẳng.
Điểm nhấn đẹp nhất của ngôi nhà là bộ bao lam gỗ kết nối ba gian. Bao lam được chạm hình long phụng, chim muông, cây cối, tất cả đều sơn son thếp vàng. Khi ánh sáng chiếu vào, màu vàng của lớp sơn thếp nhấp nháy theo góc nhìn. Đây là kết quả của những bàn tay thợ miền Nam cuối thế kỷ mười chín, dùng chất liệu gỗ lim, căm xe và kỹ thuật chạm lộng tinh xảo.
Ở gian giữa, cả nhà chú ý tấm hoành phi ghi ba chữ Hán là "Phạm Phủ Đường", nghĩa là nhà của họ Phạm. Đây là điểm trung tâm về mặt nghi lễ: nơi thờ gia tiên, nơi tiếp khách quan trọng, nơi thể hiện nề nếp của một gia đình khá giả vùng miệt vườn thế kỷ mười chín.
Đi vào phía sau, cả nhà sẽ thấy khu vực nhà sau với các buồng ngủ, tủ thờ, đi văng, phản nằm và bàn ghế gỗ lim còn lưu giữ từ thời ấy. Đây là những vật dụng sinh hoạt thật sự, không phải đồ trưng bày, và mỗi chiếc ghế, mỗi chiếc tủ đều kể câu chuyện về một gia đình miệt vườn sống qua nhiều thế hệ.
Ngôi nhà còn là không gian từng vang lên tiếng đàn cò, đàn kìm của đờn ca tài tử Nam Bộ, loại hình âm nhạc mà UNESCO đã ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm hai nghìn không trăm mười ba. Vĩnh Long là một trong những cái nôi lâu đời của phong trào này.
Đứng trong căn nhà trăm năm, nghe tiếng gió từ rạch Cái Muối lùa qua mái ngói âm dương, cả nhà sẽ hiểu vì sao người dân miền Tây vẫn gọi nơi này bằng tên ông chủ cũ, như thể Cai Cường vẫn còn hiện diện đâu đó trong từng đường chạm, từng lớp vàng thếp còn sáng sau hơn một trăm năm.