Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Bên dòng sông Long Hồ, trên đường Trần Phú, phường bốn, thành phố Vĩnh Long, có một ngôi miếu gắn với một khái niệm mà người Vĩnh Long tự hào: đất học.
Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là di tích quốc gia loại hình kiến trúc nghệ thuật, được công nhận năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt. Nơi đây là biểu tượng cho sự phát triển Nho học trên vùng đất Vĩnh Long nói riêng và Nam Bộ nói chung. Người ta gọi đây là một trong ba văn miếu còn lại ở Việt Nam còn giữ nguyên bản, và xem Văn Thánh Miếu là điểm nhấn trong câu chuyện về "đất học Vĩnh Long."
Câu chuyện xây dựng Văn Thánh Miếu Vĩnh Long bắt đầu không phải bằng một quyết định trơn tru. Ban đầu công trình dự kiến xây ở làng Tân Sơn, phía Tây Bắc thành Vĩnh Long, nhưng khi thực dân Pháp đánh chiếm Vĩnh Long lần thứ nhất năm một nghìn tám trăm sáu mươi hai, việc xây dựng bị đình lại. Hai năm sau, năm một nghìn tám trăm sáu mươi bốn, công trình được dời về làng Long Châu, tổng Bình Long, phía Đông Nam thành cũ. Đến năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu thì hoàn thành. Công trình do Đốc học Nguyễn Thông khởi xướng, thờ Khổng Tử và các học trò của Ngài. Sau khi hoàn thành, Hội Văn Thánh miếu đảm trách quản lý, thờ phượng. Triều đình Huế hướng dẫn điển lễ tế tự và cấp hai mươi miếu phu trông nom.
Khổng Tử, hay Đức Khổng Tử, là nhà triết học và giáo dục người Trung Hoa cổ đại, người sáng lập Nho giáo. Ông được thờ tại các văn miếu trên khắp khu vực Đông Á và Đông Nam Á như một biểu tượng của sự học, của đạo làm người và của truyền thống tôn sư trọng đạo. Khi đến Văn Thánh Miếu Vĩnh Long, việc thờ Đức Khổng Tử không chỉ là nghi lễ tôn giáo, mà còn là tuyên ngôn văn hóa của một vùng đất: ở đây, việc học được trân trọng.
Nhưng Văn Thánh Miếu Vĩnh Long không chỉ thờ Khổng Tử. Bảo tàng Vĩnh Long mô tả nơi đây còn tôn vinh các bậc tiền nhân, danh nhân văn hóa và giáo dục có công với vùng đất Vĩnh Long. Các sĩ phu, tao nhân mặc khách từng quy tụ về đây để đàm đạo thơ phú và luận bàn thế sự. Đây là không gian trí tuệ, không đơn thuần là không gian tôn thờ.
Sau khi Pháp chiếm Vĩnh Long, nhiều công trình văn hóa của nhà Nguyễn bị đe dọa phá hoại. Bảo tàng Vĩnh Long ghi lại một chi tiết quan trọng: ông Bá hộ Trương Ngọc Lang đã đứng ra điều đình với chính quyền Pháp để giữ lại Văn Thánh Miếu, nhờ đó công trình được bảo tồn đến hôm nay. Tên ông không xuất hiện nhiều trong sách giáo khoa, nhưng hành động của ông là lý do Văn Thánh Miếu Vĩnh Long còn đứng.
Khu di tích ngày nay có ba hạng mục chính: cổng, Văn Xương các và Văn miếu. Mỗi công trình mang dấu ấn kiến trúc truyền thống, trầm mặc giữa cây xanh và bóng nước sông Long Hồ.
Một phần rất sống động của Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là lễ hội. Bảo tàng Vĩnh Long ghi hằng năm tại đây có bốn kỳ lễ chính: Lễ Xuân đinh vào tiết Xuân, Lễ Thu đinh vào tiết Thu, Lễ giỗ Kinh lược sứ Nam kỳ Phan Thanh Giản vào các ngày mùng bốn đến mùng năm tháng bảy âm lịch, và Lễ giỗ các quan đại thần vào ngày mười hai đến mười ba tháng mười âm lịch. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Long xác nhận lễ Tế Đức Khổng Tử tại Văn Thánh Miếu là một trong các lễ hội truyền thống tại di tích lịch sử văn hóa được xếp hạng.
Các nghi thức trong lễ hội gồm nghênh rước Đức Khổng Tử, dâng hương, dâng rượu, dâng trà và hóa văn tế. Sau đó là các hoạt động văn hóa như đờn ca tài tử, thư pháp và trò chơi dân gian. Nếu cả nhà đến đúng dịp lễ hội, đây là cơ hội hiếm để xem nghi lễ Nho giáo được thực hành trực tiếp, không phải qua sách vở.
Bảo tàng Vĩnh Long đang tham mưu đề nghị đưa Lễ hội Văn Thánh Miếu vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, một bước tiếp theo xứng đáng với hơn một trăm năm mươi năm lịch sử của nơi này.
Đứng trong khuôn viên Văn Thánh Miếu, nhìn ra dòng Long Hồ lặng lờ, cả nhà sẽ cảm được điều mà những người xây dựng nơi này muốn nhắn lại: trên vùng đất trải qua bao biến động, người Vĩnh Long vẫn chọn dựng một ngôi miếu thờ sự học. Đó là tuyên ngôn bền vững hơn bất kỳ tòa thành nào.