Atman và Brahman — Linh Hồn và Vũ Trụ

Ông đặt một thìa muối vào ly nước, rồi khuấy nhẹ.

Muối tan. Ly nước trở lại trong veo, không còn dấu vết hạt trắng nào nữa.

Ông đặt chiếc thìa xuống và nhìn cháu. "Con nhìn thấy muối đâu không?"

Đứa bé nhìn vào ly nước, nhăn mày. "Không thấy, ông ơi. Muối biến đi đâu rồi?"

Ông chỉ vào ly nước. "Con nếm thử đi."

Đứa bé nhấc ly lên, uống một ngụm nhỏ. Đặt ly xuống.

Đứa bé không nói gì. Ông cũng im lặng một lúc, nhìn vào ly nước.

"Mặn," đứa bé khẽ nói.

"Đúng rồi." Ông gật đầu, giọng bình thản. "Muối không còn thấy nữa. Nhưng vị mặn vẫn còn đó, ở khắp ly nước. Không một chỗ nào trong ly này là không có muối."

Cả nhà ơi, bài học về ly nước đó không phải ông nghĩ ra.

Hàng nghìn năm trước, cũng bài học đó đã được dạy ở một khu rừng bên sông Hằng. Một người thầy tên Uddhalaka Aruni khuấy muối vào nước, để qua một đêm, rồi trao ly nước cho con trai mình là Shvetaketu.

"Con nếm phía bên này." Mặn.

"Con nếm phía bên kia." Mặn.

"Con lấy muối ra cho ông xem." Con trai lấy không được. Muối đã thấm vào khắp nơi.

Người thầy nói: "Đây, cũng giống như vậy."

Câu chuyện đó nằm trong kinh Chandogya Upanishad, một trong những văn bản triết học cổ xưa nhất của người Ấn Độ. Và bài học kết thúc bằng ba chữ mà người Hindu xem là câu trả lời sâu sắc nhất cho câu hỏi về bản ngã.

Ông nói khẽ: "Tat Tvam Asi."

Đứa bé nhìn ông. "Ông vừa nói gì vậy?"

"Tiếng Sanskrit cổ xưa. Đọc là Tắt Tvắm A-si." Ông nhắc lại chậm từng chữ. "Có nghĩa là: Đó chính là con."

"Cái gì là con?"

Ông cầm ly nước lên. "Cái vô hình kia. Cái khiến nước này có vị mặn dù không nhìn thấy muối. Người Ấn Độ cổ xưa gọi nó là Brahman, thực tại vũ trụ, nguồn gốc vô hình của mọi thứ đang tồn tại."

Đứa bé im lặng, nhìn vào ly nước.

Ông tiếp tục, giọng nhẹ và kiên nhẫn. "Và bên trong mỗi người, theo triết học ấy, cũng có một phần của cái vô hình đó. Không phải thân xác này. Không phải cái tên con đang mang. Không phải cảm xúc thay đổi theo ngày."

"Mà là cái ở sâu hơn, cái không bao giờ thay đổi."

Đứa bé nhìn ông. "Vậy atman là gì trong người con?"

"Đó là câu hỏi hay nhất mà con có thể hỏi." Ông đặt ly nước xuống. "Người Ấn Độ gọi nó là atman, linh hồn thật sự, hơi thở sâu nhất của bản thể. Và câu trả lời mà người thầy cổ xưa ấy đưa ra là: atman và Brahman là một."

"Linh hồn nhỏ trong người con và vũ trụ rộng lớn ngoài kia được tạo từ cùng một thứ. Như muối trong ly nước này và muối trong đại dương là cùng một muối."

Đứa bé nhìn qua cửa sổ ra khoảng trời sáng rực buổi trưa.

Ông ngừng lại một chút, rồi nói tiếp, giọng nhẹ hơn. "Hơn một nghìn năm sau những câu hỏi đó, một triết gia tên Shankaracharya dạy rằng thực tại chỉ là một. Ông gọi đó là Advaita. Không hai. Không phải hai thứ riêng biệt. Một thôi."

"Không hai," đứa bé nhắc lại. "Nghĩa là ông và con cũng là một?"

Ông cười khẽ. "Nghĩa là cái sâu nhất trong ông và cái sâu nhất trong con là cùng một nguồn gốc. Như hai ngụm từ cùng một ly nước vậy."

Cả nhà ơi, triết học ấy không chỉ ở lại trong sách.

Ông đặt ly nước xuống bàn và nhìn ra cửa sổ một lúc. Đứa bé không hỏi thêm, chỉ lắng nghe.

Ý niệm về Brahman, về ý thức vũ trụ thấm khắp mọi thứ, đã theo những con thuyền và những tu sĩ xuống vùng biển Đông Nam Á.

Người Chăm Pa tiếp nhận điều đó. Họ thờ thần Shiva và đồng nhất Shiva với Brahman, nguồn gốc của mọi thứ đang tồn tại.

Những bia ký bằng chữ Sanskrit tại Mỹ Sơn, nay thuộc tỉnh Quảng Nam, từng khắc điều đó vào đá.

Những ngọn tháp đứng giữa thung lũng rừng già, bao quanh bởi núi và cây, như những chiếc cột nối đất với bầu trời.

Người thợ đá Chăm Pa đã đặt ý niệm ấy vào trong đá, vào trong điêu khắc, vào trong kết cấu của từng ngôi tháp.

Đứng giữa rừng Quảng Nam hôm nay, nhìn lên những ngọn tháp đã đứng ngàn năm, cả nhà sẽ cảm thấy điều gì đó không hoàn toàn thuộc về quá khứ.

Và khi Phật giáo Đại thừa thấm sâu vào tâm thức người Việt, một ý niệm tương tự xuất hiện dưới tên khác.

Theo Thư viện Hoa Sen, Phật tánh là bản chất giác ngộ tiềm ẩn trong mọi chúng sinh, ánh sáng bên trong mà mọi người đều mang theo dù không biết.

Các nhà nghiên cứu cũng nhắc nhở: Phật tánh và atman không phải cùng giáo lý, vì Phật giáo từ chối linh hồn cố định. Nhưng câu hỏi mà cả hai cùng chỉ về là giống nhau: bên dưới mọi thứ tạm thời đang thay đổi, điều gì là thật?

Đứa bé nhìn vào ly nước trên bàn bếp, không còn cầm lên nữa.

"Ông ơi, vậy nếu con muốn biết mình là ai thật sự, con phải làm gì?"

Ông không trả lời ngay. Ông nhìn ra khoảng vườn bên ngoài cửa sổ, nơi nắng đang đổ xuống những tàu lá xanh, rồi quay lại nhìn cháu.

"Con không cần phải đi đâu cả. Muối không cần rời khỏi ly nước để biết mình là muối."

"Con chỉ cần lắng xuống đủ yên tĩnh, để vị mặn ấy tự hiện ra."

Ly nước vẫn trong, vẫn im lặng, vẫn đầy.

Và ở đâu đó trong khoảng yên tĩnh của buổi trưa đó, câu hỏi "Con là ai?" đang chờ một câu trả lời không cần lời, chỉ là vị mặn còn đó, dù không còn thấy hạt muối nào nữa.