Sử Thi Ramayana

Trong gian phòng mát rượi của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, một bà cụ và đứa cháu nhỏ đứng lặng trước một khối đá sa thạch lớn. Khối đá cao gần bằng người lớn, mặt đá nhám và sẫm, lốm đốm vết thời gian. Bốn mặt phủ kín những hình chạm khắc, mỗi mặt một cảnh. Bà cụ khẽ nói, giọng ấm như kể chuyện trước giờ đi ngủ. Đây là trang sách đầu tiên người Chăm để lại cho chúng ta. Rồi bà chỉ tay vào một mặt đá. Nhìn này, con, đây là người thanh niên đang giương cung.

Bà cụ bắt đầu kể. Thuở xa xưa, ở vương quốc Mithila, vua Janaka mở một cuộc thi bắn cung. Ai giương nổi cây cung thần của thần Shiva thì sẽ cưới được công chúa Sita. Bao nhiêu hoàng tử đến thử sức rồi đành chịu thua. Cây cung nặng đến mức không ai lay chuyển nổi. Cuối cùng, chàng hoàng tử Rama của xứ Ayodhya bước tới. Chàng không chỉ nhấc cây cung lên, mà còn kéo căng đến khi nó gãy đôi. Sita mỉm cười, đặt vòng hoa chiến thắng lên cổ chàng.

Nhưng hạnh phúc ấy ngắn chẳng tày gang, con à. Vì những mưu toan chốn cung đình, Rama phải rời ngai vàng, vào rừng sâu sống ròng rã mười bốn năm. Sita không chịu xa chàng. Nàng theo chồng vào rừng, cùng người em trung thành Lakshmana. Rồi giữa rừng già xa khuất, vua quỷ Ravana, kẻ có mười cái đầu và phép thuật ghê gớm, trông thấy Sita. Hắn đã bắt đi Sita, đưa nàng vượt biển đến đảo Lanka xa xôi.

Rama đau buồn lên đường tìm vợ. May thay, chàng có một người bạn phi thường, ấy là Hanuman, con trai của thần Gió Vayu. Theo sử thi, Hanuman vượt đại dương trong một cú nhảy, tìm thấy Sita đang bị giam cầm trong một khu vườn nơi đảo xa. Tin lành bay về, lòng Rama lại bừng lên hy vọng.

Cùng đạo quân khỉ vanara dũng mãnh, Rama đã chiến đấu nơi đảo Lanka và đón được Sita trở về nhà. Bà cụ chỉ tay sang một mặt đá khác, nơi những nàng tiên apsara đang múa. Đây là cảnh ăn mừng, con thấy không, Sita đã về. Rồi bà chỉ sang mặt đá kia, nơi người ta đang chuẩn bị lễ cưới. Và mặt còn lại, là những vị sứ giả lên đường khắp bốn phương để loan báo tin vui này.

Nhưng câu chuyện này không chỉ kể về Rama, con à. Nó còn kể về chuyện chính câu chuyện ấy đã đi xa đến nhường nào. Sử thi rời khỏi đất Ấn Độ, vượt qua bao đại dương, đúng như Hanuman từng vượt biển. Con thử nghĩ mà xem, cùng một câu chuyện mà mỗi xứ lại gọi bằng một cái tên riêng, kể bằng một giọng riêng. Ở Campuchia là Reamker. Ở Thái Lan là Ramakien. Ở Indonesia là Kakawin Ramayana. Ở Lào là Phra Lak Phra Lam. Và đến với người Chăm, nó hóa thành Tewa muno, khoảng bốn trăm tám mươi dòng thơ Chăm cổ.

Người Chăm không chỉ nghe câu chuyện này. Họ còn khắc nó vào đá. Ở đền Khương Mỹ thuộc Quảng Nam, dựng từ thế kỷ thứ chín đến thế kỷ mười một, có những phù điêu khắc cảnh Rama đối đầu Ravana cùng đội quân khỉ vanara hùng hậu. Nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương đã dày công ghi chép lại những hình chạm ấy. Còn nơi đây, đất Trà Kiệu chính là Simhapura, kinh đô xưa của vương quốc Champa. Từ thế kỷ thứ bảy, vua Prakāśadharman đã cho dựng một ngôi đền hiến dâng cho Vālmīki, người sáng tác sử thi Ramayana. Tấm bia đá khắc lời ấy vẫn còn đến tận bây giờ.

Câu chuyện còn vượt thêm một ranh giới nữa, đi vào trí nhớ của người Việt mình. Trong sách Lĩnh Nam chích quái, một tập truyện được soạn dưới thời nhà Trần, khoảng thế kỷ mười ba đến mười bốn, có một truyện tên là Dạ Thoa Vương. Truyện kể về một vua quỷ mười đầu bắt đi một nàng công chúa, và một đạo quân khỉ đã đến giải cứu nàng. Người Việt nào từng đọc truyện ấy, có lẽ đã gặp Ravana và Hanuman mà không hề hay biết.

Và nếu con thấy chuyện này xa xôi quá, thì hãy nghĩ lại mà xem. Mỗi học sinh trung học Việt Nam ngày nay đều đã đọc đoạn trích Ra-ma buộc tội, lấy từ sử thi Ramayana, trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp mười. Bà cụ mỉm cười nhìn cháu. Con học bài đó rồi phải không.

Hai bà cháu lại đứng trước Đài thờ Trà Kiệu. Lớp sa thạch đã sẫm màu theo năm tháng. Những hình người chạm khắc đã mòn đi nhưng vẫn còn đó, chàng hoàng tử với cây cung, những nàng tiên đang múa, các vị sứ giả, và mâm cỗ ngày cưới. Tảng đá này đã kể câu chuyện về Rama và Sita suốt hơn mười bốn thế kỷ. Trước là kể cho người Chăm của Simhapura. Nay kể cho mỗi gia đình dừng chân trước nó, như hai bà cháu lúc này.