Ba lưỡi rìu

Tiếng rìu vang lên từ phía khe suối, nhát nào cũng chắc và đều. Sương sớm còn bảng lảng trên mặt nước, mấy con chim rừng đậu trên cành nhìn xuống. Một anh tiều phu đang đốn củi bên bờ hồ nhỏ, mồ hôi ướt lưng áo mà vẫn chưa ngơi tay. Anh nghèo, không có ruộng vườn, chỉ có đôi tay và chiếc rìu sắt cũ là sinh kế mỗi ngày.

Cả nhà ơi, đây là câu chuyện cổ tích mà bao thế hệ trẻ em Việt Nam đã lớn lên cùng — câu chuyện học giả Nguyễn Đổng Chi chép lại trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, và từ lâu đã được đưa vào sách giáo khoa Tiếng Việt tiểu học. Câu chuyện về một anh tiều phu, một chiếc rìu sắt, và điều mà ông tiên muốn biết nhất trên đời.

Hôm đó, anh tiều phu vừa vung rìu thì tay trượt. Chiếc rìu sắt bay khỏi tay, lăn qua bờ cỏ, rồi rơi thẳng xuống lòng hồ. Tiếng tõm nhỏ, rồi im lặng. Anh đứng nhìn mặt nước gợn tròn, lòng như đứt ra.

Chiếc rìu ấy là thứ quý giá nhất anh có. Không có rìu, anh không đốn được củi. Không có củi, anh không có tiền mua gạo. Anh ngồi xuống bờ cỏ, hai tay che mặt, lòng không biết làm gì.

Bỗng nhiên, mặt hồ xáo lên nhẹ. Một làn hương thơm thoảng qua. Rồi một ông tiên hiện lên giữa mặt nước, râu tóc bạc phơ, áo trắng như mây, mắt sáng và hiền từ.

Ông tiên hỏi khẽ: con làm sao mà ngồi đây khóc vậy?

Anh tiều phu ngẩng đầu lên, lau nước mắt, rồi thật thà kể: con lỡ tay để rìu rơi xuống hồ, mà con chỉ có mỗi chiếc rìu ấy thôi. Không có rìu, con không biết sống bằng gì.

Ông tiên gật đầu, rồi lặng lẽ lặn xuống nước.

Một lúc sau, ông tiên trở lên, tay cầm một chiếc rìu. Rìu sáng rực, ánh vàng lấp lánh. Ông tiên giơ ra hỏi: đây có phải rìu của con không?

Anh tiều phu nhìn chiếc rìu vàng một lúc. Đẹp lắm, to và sáng hơn chiếc rìu sắt cũ của anh nhiều. Nhưng anh lắc đầu: thưa ông tiên, không phải. Rìu của con chỉ là rìu sắt thôi.

Ông tiên không nói gì, lại lặn xuống.

Lần này ông tiên trở lên với một chiếc rìu khác. Rìu sáng trắng tinh, ánh bạc lấp lánh trong ánh mai. Ông tiên hỏi: thế đây có phải rìu của con không?

Anh tiều phu lại nhìn. Chiếc rìu bạc càng đẹp hơn, sắc bén và thanh thoát. Nhưng anh vẫn lắc đầu: thưa ông tiên, cũng không phải. Rìu của con không đẹp thế này.

Ông tiên lại lặn xuống. Lần thứ ba, ông tiên trở lên — tay cầm một chiếc rìu đen, cũ kỹ, cán gỗ đã mòn bóng. Rìu sắt, cũ và xỉn màu, không có gì đặc biệt.

Nhưng anh tiều phu vừa nhìn thấy đã đứng dậy vội vàng: thưa ông tiên, đúng rồi! Đó là rìu của con!

Ông tiên mỉm cười, đặt chiếc rìu sắt vào tay anh. Rồi ông nhìn thẳng vào mắt anh, giọng ấm áp: con thật thà. Con từ chối rìu vàng và rìu bạc mà ta dâng. Con không tham. Vậy thì cả ba chiếc rìu này, ta cho con hết.

Anh tiều phu ngẩn người. Ba chiếc rìu — sắt, bạc, vàng — nằm cả trong tay anh, nặng và ấm. Anh cúi đầu cảm tạ ông tiên, nước mắt lại trào ra, nhưng lần này là nước mắt vui.

Chiều hôm đó, anh tiều phu về nhà với ba chiếc rìu. Anh bán rìu vàng và rìu bạc, đổi lấy tiền mua gạo, sắm thêm đất, từ đó cuộc sống thay đổi hẳn. Chiếc rìu sắt anh vẫn giữ lại — đó là thứ anh quen tay nhất, và cũng là thứ nhắc anh nhớ buổi sáng hôm ấy bên bờ hồ.

Tin đồn lan khắp xóm. Người hàng xóm của anh nghe thấy, mắt sáng lên. Hôm sau anh ta cũng ra bờ hồ, cũng giả vờ đốn củi, rồi cố ý ném chiếc rìu sắt của mình xuống nước. Anh ta ngồi xuống, giả vờ khóc thật to.

Ông tiên lại hiện ra, hỏi có chuyện gì.

Anh hàng xóm nức nở: con lỡ tay để rìu rơi mất rồi, khổ quá.

Ông tiên lặn xuống. Lần đầu ông trở lên với rìu vàng. Anh hàng xóm chưa kịp để ông hỏi, đã vội vàng chìa tay: đúng rồi! Rìu vàng đó là rìu của con!

Ông tiên dừng lại. Nhìn anh hàng xóm một lúc. Không nói gì.

Rồi ông tiên đặt rìu vàng xuống nước, lặn xuống lần nữa, và lần này — không lên nữa.

Anh hàng xóm chờ mãi, không thấy ông tiên lên. Rồi nhìn xuống hồ, cũng không thấy chiếc rìu sắt của mình nổi lên. Chờ đến trưa, chờ đến xế chiều. Chẳng thấy gì.

Anh hàng xóm về nhà với hai tay trắng. Không rìu vàng, không rìu bạc, và cũng mất luôn chiếc rìu sắt đã ném xuống hồ từ sáng.

Cả nhà ơi, câu chuyện cổ tích Ba lưỡi rìu được học giả Nguyễn Đổng Chi sưu tầm trong bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, và bao thế hệ trẻ em Việt Nam đã thuộc câu chuyện này từ những trang sách giáo khoa tiểu học đầu đời. Câu chuyện đơn giản mà thấm — không phải vì nó dạy ta phải thật thà để được thưởng, mà vì nó nhắc ta rằng ông tiên ở bờ hồ ấy không hỏi rìu của ai đẹp hơn, hay giá trị hơn. Ông chỉ hỏi một câu: đây có phải của con không?

Và câu trả lời thật thà, trong một buổi sáng sương còn bảng lảng, là thứ đổi được cả ba.