Bãi biển Cửa Đại
Gió mặn thổi vào mặt, sóng vỗ đều dưới chân. Ngay tại đây, trước mắt mình, một dòng sông rất dài đi tới điểm cuối của nó. Ở Cửa Đại này, sông Thu Bồn đổ ra biển Đông. Tên Cửa Đại nghĩa là cửa lớn, cửa biển lớn nhất của dòng sông này.
Sông Thu Bồn bắt nguồn từ khối núi Ngọc Linh, nơi giáp ranh Quảng Ngãi và Đà Nẵng. Nó chảy qua Mỹ Sơn, qua Trà Kiệu, kinh đô Champa cổ, qua Hội An rồi đổ ra biển ngay tại đây.
Lưu vực sông rộng mười nghìn ba trăm năm mươi cây số vuông, vào loại lớn nhất trong các sông nội địa Việt Nam. Suốt hơn một nghìn năm, đây là con đường huyết mạch của cả nền văn minh miền Trung.
Trong văn liệu cổ của người Việt, cửa biển này được ghi là Đại Chiêm Hải Khẩu, từng là một cảng biển lớn của Champa. Thuyền buôn Trung Hoa, Ả Rập, Ấn Độ, Java ra vào đây giao thương gốm, lụa, trầm hương, yến sào.
Sau khi Champa suy yếu năm một nghìn bốn trăm bảy mươi mốt, Cửa Đại vẫn là cửa biển chính cho thương cảng Hội An rực rỡ dưới thời các chúa Nguyễn. Suốt nhiều thế kỷ lịch sử, chỗ này là cánh cửa quốc tế của miền Trung.
Nhưng câu chuyện lớn nhất của Cửa Đại gần đây không phải là lịch sử xa xưa, mà là một bài học về môi trường và biến đổi khí hậu, hiện ra ngay trước mắt chúng ta.
Trước năm hai nghìn không trăm mười bốn, Cửa Đại là bãi biển du lịch hàng đầu của Hội An. Hàng chục khu nghỉ dưỡng cao cấp như Vinpearl, Palm Garden, Sunrise Premium, Victoria đứng san sát dọc bờ biển.
Rồi từ năm hai nghìn không trăm mười bốn, sạt lở trở nên nghiêm trọng, sóng biển xé toạc bờ cát. Những năm từ hai nghìn không trăm mười bốn đến hai nghìn không trăm mười bảy là đỉnh điểm. Có nơi mỗi năm mất đi ba mươi mét bờ.
Nhiều khu nghỉ dưỡng phải đóng cửa, sơ tán, hoặc dựng vội tường chắn sóng.
Tại sao Cửa Đại sạt lở? Các nhà khoa học đã tìm ra năm nguyên nhân cộng dồn lại.
Thứ nhất, từ những năm hai nghìn, nhiều đập thủy điện trên thượng nguồn hai dòng Vu Gia và Thu Bồn, như Sông Tranh hai, A Vương, Đắk Mi bốn, đã giữ lại phù sa. Dòng nước ra biển không còn bùn cát bồi đắp cho bờ.
Thứ hai, nạn khai thác cát trên sông Thu Bồn lấy đi thêm. Thứ ba, dòng chảy tự nhiên của biển cuốn cát trôi dần về phía nam.
Thứ tư, các khu nghỉ dưỡng xây sát mép nước cản trở dòng cát trao đổi giữa bờ và bãi cát ngầm. Thứ năm, biến đổi khí hậu và nước biển dâng làm sóng bão mạnh thêm.
Tất cả gộp lại, bờ biển cứ thế mất dần, từng mét cát, từng mùa bão, như tấm áo bị sóng kéo tuột từng sợi.
Câu chuyện của Cửa Đại là một ví dụ điển hình cho biến đổi khí hậu cộng với bàn tay con người can thiệp vào vùng cửa sông.
Nhưng tin vui là con người không chịu thua. Từ tháng sáu năm hai nghìn không trăm hai mươi đến tháng chín năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, tỉnh Quảng Nam triển khai ba dự án với tổng vốn năm trăm năm mươi tỷ đồng.
Điểm nhấn là một tuyến đê ngầm dài hai phẩy ba cây số, đặt cách bờ hai trăm năm mươi mét, chìm dưới mặt nước biển. Nó bẻ gãy sóng từ ngoài khơi trước khi sóng kịp vào bờ, mà vẫn không che mất tầm nhìn ra biển.
Người ta còn bơm hơn một trăm nghìn mét khối cát đắp lại bãi.
Và bãi biển Cửa Đại đã hồi sinh rõ rệt. Lớp cát mịn đang lún nhẹ dưới bàn chân lúc này, có một phần là cát bơm về, là thành quả của bao công sức khôi phục.
Còn một dự án lớn hơn nữa, trị giá bốn mươi hai triệu euro, trong đó có ba mươi lăm triệu vay từ Cơ quan Phát triển Pháp và hai triệu viện trợ từ Liên minh châu Âu. Mục tiêu là giữ gìn cả vùng bờ biển Hội An cho lâu dài.
Đây là cuộc chung tay quốc tế chống biến đổi khí hậu, để Việt Nam không phải một mình đương đầu với biển.
Nhìn sang bên kia, cây cầu lớn vắt qua sông chính là Cầu Cửa Đại. Cầu khánh thành năm hai nghìn không trăm mười sáu, dài khoảng một phẩy năm cây số, nối Hội An với vùng đất phía nam.
Còn bến tàu cao tốc phía xa kia là nơi xuất phát ra Cù Lao Chàm. Hòn đảo cách đây mười lăm cây số, chỉ chừng hai mươi phút ngồi ca nô.
Cửa Đại không hề chết. Nó đang học cách sống chung với biển.
Hãy đứng yên một lát, nghe sóng vỗ vào bãi cát vừa hồi sinh, nhìn con sông nghìn năm tuổi lặng lẽ chảy ra biển lớn. Nơi từng là cửa biển của thuyền buôn Champa, nay vẫn mở rộng đón gió, đón nắng, đón cả nhà đến đây.