Khu di tích Khâu Đồn
Cao Bằng không chỉ là thác Bản Giốc và hồ Ba Bể. Ở đây còn lưu lại dấu vết của một triều đại mà nhiều người Việt biết tên nhưng ít ai biết đã từng đặt kinh đô trên vùng đất này.
Nhà Mạc. Sau khi thất thế trước nhà Lê ở đồng bằng, nhà Mạc lui về Cao Bằng và cai trị suốt hơn một thế kỷ trên vùng đất biên viễn Đông Bắc. Để bảo vệ căn cứ, họ không chỉ dựa vào một thành mà xây dựng cả một mạng lưới thành và đồn lũy liên hoàn.
Theo Báo Cao Bằng, nhà Mạc đã tu bổ thành Na Lữ, thành Bản Phủ và thành Phục Hòa, đồng thời xây thêm nhiều đồn bốt bao quanh để tạo thành trung tâm chính trị quân sự. Khâu Đồn là một trong những đồn lũy đó. Tên Khâu Đồn xuất hiện trong danh sách cùng các địa danh như Háng Quang, Vò Bây, Khau Lừa, Nà Bưa, Pha Mò và nhiều vị trí khác trong hệ thống phòng thủ này.
Sức mạnh của mạng lưới đó được kiểm chứng qua lịch sử. Báo Cao Bằng ghi năm một nghìn sáu trăm bảy mươi bảy, khi quân Lê tiến đánh nhà Mạc ở Cao Bằng, họ phải mất nhiều tháng mới vượt được sông Bằng để vào đánh thành Bản Phủ. Nhà Mạc sau đó lui về cố thủ ở thành Phục Hòa và đến năm một nghìn sáu trăm tám mươi ba, hoạt động triều chính cuối cùng của nhà Mạc ở Cao Bằng mới chấm dứt.
Cái tên Khâu Đồn còn lại với chúng ta hôm nay chính là từ mạng lưới đó. Nó là một mảnh ghép trong bức tranh rộng lớn của Cao Bằng thời nhà Mạc. Nhà Mạc đã trụ vững ở vùng biên viễn này không phải bằng may mắn, mà bằng một chiến lược phòng thủ tầng tầng lớp lớp, tận dụng địa hình núi đá, sông suối và những đồn bốt cài răng lược chặt chẽ.
Cả nhà thử hình dung mà xem. Giữa trùng điệp núi đá Cao Bằng, từng con đường mòn, từng khúc sông cạn đều có một đồn lũy canh giữ. Khâu Đồn là một trong những đôi mắt thầm lặng ấy, nằm đâu đó trên sườn núi, dõi theo từng bước chân tiến vào vùng đất của một triều đại từng đặt kinh đô nơi đây.
Để rồi khi đứng giữa mây núi Cao Bằng hôm nay, nghe gió thổi qua những triền đá, cả nhà sẽ thấy đất này không chỉ có thác có hồ. Nó còn giữ trong lòng tiếng vọng của một vương triều đã chọn vùng biên ải làm nơi dựng nghiệp, và những cái tên như Khâu Đồn vẫn lặng lẽ kể lại câu chuyện đó cho ai chịu lắng nghe.