Khu di tích lịch sử rừng Trần Hưng Đạo
Cuối năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, khi mùa đông Cao Bằng đang phủ xuống những cánh rừng nguyên sinh trên dãy núi Slam Cao, một nhóm ba mươi tư người đã tập họp trong bí mật. Họ đến từ nhiều dân tộc khác nhau, hai mươi lăm người trong số đó là con em của chính mảnh đất Cao Bằng này. Họ đứng dưới tán rừng già, nghe một chỉ thị, đọc mười lời thề, rồi trở thành những người lính đầu tiên của một lực lượng mà lịch sử sau này gọi là Quân đội nhân dân Việt Nam.
Ngày hôm đó là hai mươi hai tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư. Đơn vị đó là Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Cả nhà đang đứng ở đúng khu rừng ấy.
Rừng Trần Hưng Đạo ngày nay là một khu rừng nguyên sinh rộng hơn hai trăm héc ta, thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Khu di tích trải rộng trên hai xã Tam Kim và Hoa Thám, gồm năm điểm chính. Cục Di sản văn hóa xếp hạng đây là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt năm hai nghìn không trăm mười ba, sau khi đã được công nhận di tích quốc gia từ năm một nghìn chín trăm chín mươi ba.
Tên khu rừng, Trần Hưng Đạo, không phải ngẫu nhiên. Đó cũng là tên bí danh của người chỉ huy Đội trong những ngày đầu, đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Nhà trưng bày ở cổng vào lưu giữ ảnh, hiện vật và câu chuyện về ba mươi tư chiến sĩ đầu tiên. Con đường từ đó dẫn vào nhà bia trung tâm, nơi mà mỗi đoàn về nguồn thường đứng lại lâu nhất.
Nhà bia trung tâm có một cột bia bốn mặt. Trên đó khắc ba nội dung: chỉ thị thành lập Đội, mười lời thề danh dự và danh sách ba mươi tư chiến sĩ. Bia được dựng năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, đúng năm mươi năm sau ngày thành lập Đội. Đây là điểm mà các đoàn học sinh, sinh viên, cựu chiến binh thường đứng dâng hương và báo công.
Phía trước nhà bia là một bức phù điêu lớn bằng đá xanh liền khối, đúc liền mạch ba mươi tư khuôn mặt. Bức phù điêu này được xây năm hai nghìn không trăm lẻ bốn. Khi nhìn vào đó, cả nhà không nhìn thấy tượng của một vị tướng hay một nhân vật lịch sử quen tên, mà nhìn thấy ba mươi tư người thường, những con người xuất phát từ bản làng, từ rừng núi Cao Bằng, cùng bước vào lịch sử từ một khu rừng bí mật.
Cách nhà bia khoảng ba mươi mét, theo mô tả của Cục Di sản văn hóa, là khu lán nghỉ và bếp ăn được phục dựng. Đây là nơi Đội sinh hoạt, học tập và chuẩn bị chiến đấu trong những ngày đầu. Khung cảnh không có gì hoành tráng. Chỉ là mái tranh nhỏ giữa rừng, cái bếp đơn sơ và một mỏ nước tự nhiên chảy liên tục, cách khu lán khoảng năm mươi mét xuống dốc. Nhưng chính sự bình thường và bí ẩn trong rừng sâu ấy mới nói lên điều quan trọng nhất: đây là một đội quân mới toanh, vừa thành lập, không có gì ngoài ý chí và sự che chở của người dân địa phương.
Thuyết minh tại đây có một câu rất thực: bốn thứ tối thiểu để một đội quân tồn tại là nơi ăn, chỗ ngủ, nguồn nước và sự bí mật. Rừng Trần Hưng Đạo cho Đội đủ cả bốn.
Nếu cả nhà còn sức và thời tiết thuận lợi, tuyến tiếp theo là lên đỉnh Slam Cao. Có năm trăm linh năm bậc thang. Từ đỉnh nhìn xuống, theo tài liệu của Cục Di sản văn hóa, có thể nhìn thấy các hướng Phai Khắt, Nà Ngần, Benle và đường số ba B. Chính từ vị trí này, đồng chí Võ Nguyên Giáp và ban chỉ huy Đội quan sát địa hình, lên kế hoạch cho hai trận đánh đầu tiên sau khi thành lập.
Hai trận đánh ấy diễn ra ngay sau khi Đội ra đời. Ngày hai mươi lăm tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, Đội tiến công đồn Phai Khắt. Ngày hôm sau, hai mươi sáu tháng mười hai, là đồn Nà Ngần. Cả hai trận đều thắng. Đó là những trận đánh đầu tiên, và chúng đặt nền móng cho câu chuyện về một quân đội được tổ chức từ rừng, từ bản làng, từ ba mươi tư người.
Khu di tích còn có hang Thẳm Khẩu, nơi từng là trạm liên lạc và là điểm tập quân trước khi đánh Phai Khắt. Và khu Vạ Phá, nơi tháng hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, trước khi Đội thành lập, đã có lớp huấn luyện cán bộ cách mạng do chính đồng chí Võ Nguyên Giáp và đồng chí Lê Thiết Hùng phụ trách. Vạ Phá là bước chuẩn bị, còn rừng Trần Hưng Đạo là bước hành động.
Điều mà người dân Bản Um, ngôi bản nhỏ ngay cạnh khu rừng, đã làm trong suốt nhiều chục năm qua là giữ rừng. Không chặt cây. Không săn bắt. Không lấy củi. Không hái cây dược liệu. Theo tờ VOV, đây là quy ước của cộng đồng, được giữ gìn từ thế hệ này sang thế hệ khác, không phải vì nghĩa vụ bắt buộc mà vì người dân địa phương xem đây là trách nhiệm với mảnh đất đặc biệt này.
Cả nhà đang đứng trong một khu rừng mà chính người dân địa phương đã bảo vệ như bảo vệ ký ức của họ.
Điều đáng nhớ nhất khi rời khu di tích này, không phải là con số hay ngày tháng, mà là hình ảnh sau: ba mươi tư người, hai mươi lăm người là con em Cao Bằng, đứng trong rừng tối, đọc mười lời thề trong một buổi chiều mùa đông, rồi ba ngày sau tiến ra trận địa. Từ một khu rừng như khu rừng chúng ta đang đi qua hôm nay.