Đền Kỳ Sầm
Ở mảnh đất Cao Bằng này, có những người được cả vùng nhớ mãi dù sách sử chép về họ không nhiều. Nùng Trí Cao là một người như vậy.
Các nguồn địa phương mô tả ông là danh tướng thời Lý, người dân tộc Tày, gắn với vùng Quảng Nguyên và ký ức bảo vệ biên cương phía bắc. Theo Báo Cao Bằng, ông sinh năm một nghìn không trăm hai mươi lăm, là con của Nùng Tồn Phúc và bà A Nùng. Triều Lý giao ông cai quản vùng Quảng Nguyên và phong chức Thái Bảo. Ông mất vào thập niên một nghìn không trăm năm mươi.
Đền Kỳ Sầm là nơi người dân Cao Bằng thờ ông.
Theo bài của Báo Cao Bằng và nguồn UBND phường Thục Phán, nhà Lý lập đền tại thôn Bản Ngần để tưởng nhớ ông. Đền nằm trên một quả đồi thấp, sát chân núi Khau Sầm. Tên đầy đủ của ông được thờ là Khau Sầm Đại Vương Nùng Trí Cao, gắn với tên ngọn núi trước đền.
Cả nhà quan sát khuôn viên đền từ ngoài vào trong sẽ thấy mấy điều đặc biệt.
Thứ nhất là ba cây cổ thụ trong khuôn viên. Nguồn UBND phường Thục Phán ghi ba cây này đã được công nhận là cây di sản Việt Nam: cây đa tía, cây muỗm và cây gạo. Các cây cổ thụ tạo nên không gian trầm mặc, linh thiêng bao quanh ngôi đền.
Thứ hai là kiến trúc của đền. Báo Cao Bằng mô tả đền có kiến trúc hình chữ nhị, mang dáng dấp phong cách thời Nguyễn, gồm bái đường phía ngoài và hậu cung phía trong.
Thứ ba, và quan trọng nhất để thuyết minh, là hậu cung với ba ban thờ. Theo Báo Cao Bằng, ban thờ chính giữa thờ Nùng Trí Cao, ban bên trái thờ mẹ là bà A Nùng, ban bên phải thờ ba người vợ: Vương Lan Anh, Đoàn Hồng Ngọc và Trần Thị Cẩm. Bố cục thờ tự này cho thấy đây không chỉ là nơi tưởng niệm một anh hùng, mà còn là không gian tôn vinh cả gia đình, cả những người thân thiết xung quanh ông.
Trong khuôn viên còn có những đồ thờ được người dân cung tiến qua nhiều đời: đôi hạc bằng đồng, lư hương, chuông đồng. Năm hai nghìn không trăm mười hai, đền được tôn tạo bằng nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa. Theo Báo Cao Bằng năm đó, nhiều hạng mục như lát nền sân đền, trang bị sập thờ và đồ thờ mới đã được hoàn thiện.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, đền được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia.
Nếu cả nhà đến vào mùa xuân, đây còn là điểm của lễ hội. Vào mùng chín và mùng mười tháng Giêng âm lịch hằng năm, lễ hội Đền Kỳ Sầm diễn ra tại đây. Phần lễ bắt đầu từ tối mùng chín với nghi thức dâng hương và tế lễ. Mùng mười là phần hội: tung còn, cờ tướng, đánh đu, bịt mắt đập niêu, hát then và trưng bày sản vật địa phương. Đây là một trong những lễ hội đầu năm lớn của Cao Bằng, gắn kết người dân từ nhiều nơi trong tỉnh.
Đứng trong khuôn viên đền, dưới bóng những cây cổ thụ hàng trăm tuổi, cả nhà sẽ cảm nhận một điều lạ: rằng có những người không nổi tiếng khắp sử sách, nhưng vẫn được đất và người một vùng gìn giữ suốt hàng nghìn năm. Nùng Trí Cao là người như vậy. Và Đền Kỳ Sầm là lời nhắc nhở rằng lịch sử không chỉ nằm ở triều đình hay kinh đô, mà ở cả những ngọn núi biên cương và những ngôi đền nhỏ lặng lẽ giữa rừng.