Đèo Mã Phục
Có những nơi mà tên gọi của chúng đã là một câu chuyện. Đèo Mã Phục là một nơi như vậy.
Mã Phục trong tiếng Hán Việt có nghĩa là ngựa quỳ. Theo truyền thuyết người địa phương kể lại và được Báo Quân đội nhân dân ghi chép, vào thế kỷ mười một, thủ lĩnh Nùng Trí Cao dẫn người dân chống quân Tống. Trong một lần trở về tuần tra biên giới, đến khu vực Quốc Toản ngày nay, con ngựa của ông không thể đi tiếp ở con đèo cao, quanh co và dốc. Từ đó con đèo mang tên Mã Phục.
Đây là truyền thuyết địa phương. Nhưng địa hình của đèo thì hoàn toàn có thể khiến ngựa quỳ thật.
Đèo Mã Phục dài hơn ba rưỡi cây số, nằm ở độ cao khoảng bảy trăm mét, uốn giữa hai dãy núi đá vôi cao. Đây là điểm di sản địa chất trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, được ghi vào danh mục kiểm kê di tích của tỉnh Cao Bằng năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn. UNESCO công nhận Công viên địa chất Non nước Cao Bằng năm hai nghìn không trăm mười tám, trong đó nổi bật là các chuỗi đá vôi, địa hình karst nhiệt đới, hang động, sông ngầm và thác Bản Giốc. Đèo Mã Phục là điểm đầu tiên trên tuyến phía Đông của Công viên địa chất, trước khi vào vùng Mắt Thần Núi, làng nghề và động Ngườm Ngao.
Điều thú vị nhất về Đèo Mã Phục không phải là cảnh quan đèo, mà là thứ nằm dưới chân đèo. Báo Quân đội nhân dân dẫn lời ông Trần Văn Tân, Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Tài nguyên, mô tả tại đây có đá màu xanh đen dạng tròn tiếp xúc với đá vôi trắng. Loại đá xanh đen hình tròn đó là bazan cầu gối, hay còn gọi là basalt gối. Đây là loại đá hình thành khi dung nham núi lửa phun trào dưới biển và gặp nước lạnh nguội rất nhanh, tạo thành những khối tròn xếp chồng lên nhau. Điều đó có nghĩa là vùng đất này, hàng trăm triệu năm trước, không phải là rừng hay đồi, mà là đáy biển với hoạt động núi lửa bên dưới.
Cảnh quan mà cả nhà đang nhìn thấy hôm nay, những dãy núi đá vôi hùng vĩ, là kết quả của một quá trình dài đến mức khó có thể nắm bắt bằng trí tưởng tượng thông thường.
Đèo Mã Phục là điểm quan sát tốt để hiểu cảnh quan karst của Cao Bằng. Những dãy núi đá vôi hai bên đường, thung lũng nằm bên dưới, bầu trời mở rộng phía trên, tất cả là sản phẩm của quá trình đá vôi bị nước mưa và nước ngầm bào mòn qua hàng triệu năm. Karst không phải là một loại đá. Karst là một quá trình, và Cao Bằng là một trong những nơi thể hiện quá trình đó rõ nhất ở Việt Nam.
Khi đứng ở đây, nhìn xuống các tầng thung lũng và nhìn lên những đỉnh đá vôi, cả nhà đang thấy trực tiếp kết quả của năm trăm triệu năm lịch sử Trái đất. Không phải trong bảo tàng. Không phải qua màn hình. Mà ngay trước mắt.
Đây là nơi mà trí tưởng tượng và thực tế gặp nhau. Dưới chân đèo, những khối bazan cầu gối xanh đen nằm sát đá vôi trắng như hai thế giới chạm tay vào nhau. Bên trên, đỉnh núi đá vôi xé trời. Và giữa tất cả, con đèo uốn mình như sợi chỉ mỏng, nối hai phía của một cảnh quan đã được tạo ra từ khi Trái đất còn chưa có cây xanh.