Hồ Thang Hen
Cả nhà thử hình dung một điều kỳ lạ: ba mươi sáu cái hồ nằm trên núi đá vôi, mỗi hồ có bờ ngăn riêng nhưng thực ra thông nhau qua hệ thống hang động ngầm dưới lòng đất. Và mực nước trong các hồ đó có thể lên xuống theo nhịp của mưa, có khi chênh lệch giữa mùa mưa và mùa khô tới mười lăm đến hai mươi mét.
Đó là Hệ thống hồ Thang Hen, và Thăng Hen là cái hồ chính và lớn nhất trong số đó.
Hồ nằm ở xã Quốc Toản, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng, cách thành phố Cao Bằng khoảng ba mươi cây số theo tỉnh lộ hai trăm linh năm. Độ cao theo tài liệu thủy văn tỉnh Cao Bằng là từ năm trăm đến sáu trăm mét so với mực nước biển. Trên đỉnh vùng cao nguyên đá vôi miền đông Cao Bằng, giữa rừng núi và làng bản người Tày, người Nùng, ba mươi sáu cái hồ nối nhau như một chuỗi ngọc bích.
Cổng thông tin điện tử tỉnh Cao Bằng giải thích cơ chế hình thành: vùng núi đá vôi bị bào mòn và nước đục khoét qua thời gian dài, tạo thành những thung lũng; bùn sét lắng đọng dưới đáy không cho nước thoát ra, nên nước tụ lại thành hồ. Bảy hồ lớn nhất trong hệ thống được tài liệu thủy văn tỉnh liệt kê: Thăng Ghị Rằng, Thăng Loỏng, Thăng Luông, Thăng Nạm Chá, Thăng Ghiều, Thăng Hoi và Thăng Hen.
UNESCO nhìn nhận hệ thống hồ này là một đặc điểm quan trọng của Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng, vì nó cho thấy cách nước vận động trong vùng đá vôi: thấm xuống qua hang ngầm, trồi lên, rút xuống, điều tiết theo nhịp của địa tầng và thời tiết.
Điều làm Thang Hen đặc biệt không chỉ là vẻ đẹp mà còn là tính bất ngờ của nước. Tài liệu thủy văn tỉnh nêu hồ có hai đợt lên xuống hằng ngày, và vào khoảng tháng chín đến tháng mười, nước hồ có thể rút rồi đầy lại trong thời gian ngắn theo nguồn Cổng thông tin tỉnh và Vietnam Plus. Đây không phải truyền thuyết mà là hiện tượng thủy văn karst thực sự, vì hồ liên thông với hệ thống dòng chảy ngầm phía dưới.
Tên gọi Thang Hen thường được giải thích theo tiếng Tày là "đuôi ong", gợi hình dáng hồ khi nhìn từ trên cao, dù cách giải thích này chưa có nghiên cứu tường tận xác nhận và vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau trong dân gian.
Đứng ở bờ hồ, cả nhà sẽ thấy mặt nước xanh thay đổi màu theo giờ và theo thời tiết, vách đá xung quanh phản chiếu xuống, rừng cây bao bọc và xa hơn là làng bản người Tày, người Nùng. Du khách có thể chèo thuyền trên hồ, thăm bản làng, nghe hát then, sli, lượn và thưởng thức ẩm thực địa phương.
Gần đó, trong hệ thống cảnh quan karst cùng vùng Quốc Toản và Trùng Khánh, có điểm Mắt Thần Núi, một hang thủng nhìn qua như con mắt khổng lồ trên sườn núi. Hai điểm này cùng nhau kể câu chuyện về đá vôi, về nước, về thời gian dài đến mức không thể hình dung.
Ba mươi sáu cái hồ liên thông qua hang ngầm. Mực nước lên xuống theo nhịp của đất trời. Mặt hồ lúc sáng sớm phẳng lặng như gương, phản chiếu rừng xanh và vách đá, trong khi bên dưới dòng chảy ngầm vẫn âm thầm vận động theo quy luật của riêng nó. Đó là điều mà tự nhiên cần hàng trăm triệu năm mới tạo ra được, và cả nhà chỉ cần một buổi sáng để đứng giữa lòng nó.