Làng rèn Pác Rằng

Cả nhà đang đến một làng mà tiếng búa không bao giờ ngừng.

Pác Rằng là một xóm thuộc xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng. Từ trục Quốc lộ số ba rẽ vào khoảng một cây số là đến làng. Không cần biển chỉ dẫn cũng nhận ra ngay. Âm thanh đặc trưng nhất ở đây không phải tiếng chim hay tiếng nước, mà là tiếng búa đập thép và tiếng lửa lò rèn phừng lên trong không gian nhà sàn.

Đây là làng nghề rèn của người Nùng An. Nghề này không phải mới hình thành, mà đã truyền qua nhiều thế hệ trong các gia đình. Người Nùng An kể lại một truyền thuyết về một ông cụ truyền nghề cho làng từ thế kỷ mười một, thuở ban đầu gắn với việc rèn vũ khí. Lại có chuyện kể nghề rèn nơi đây gắn với triều Mạc khi lên Cao Bằng lập căn cứ. Những câu chuyện ấy nhắc cho cả nhà một điều không cần bàn cãi: nghề rèn ở Pác Rằng đã tồn tại rất lâu, và đến hôm nay vẫn đang sống khỏe.

Vào năm hai nghìn mười chín, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghề rèn của người Nùng An, xã Phúc Sen là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm hai nghìn hai mươi tư, Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng tiếp tục ban hành quyết định công nhận Nghề truyền thống và Làng nghề truyền thống Rèn Phúc Sen.

Theo Hội Nông dân tỉnh Cao Bằng, toàn xã hiện có khoảng một trăm bốn mươi lò rèn và gần hai trăm năm mươi lao động thường xuyên. Không phải một nghề hiu hắt sắp mất đi, mà là một nghề đang nuôi sống cả xóm.

Cả nhà có thể hỏi: dao ở đây làm từ nguyên liệu gì mà nổi tiếng đến vậy? Bí quyết nằm ở nhíp ô tô, loại thép chịu lực và chịu uốn cong. Khi người thợ biết cách nung, đập, tạo hình, tôi thép và mài đúng cách thì nó trở thành dao rất sắc và bền. Yếu tố quyết định không phải máy móc, mà là tay nghề người thợ. Đó là lý do dao Phúc Sen không phải đẹp vì hình thức, mà được yêu chuộng vì độ sắc bén thực dụng.

Khi đi trong làng, cả nhà sẽ nghe tiếng búa từ nhiều phía. Mỗi lò rèn là một gia đình. Có nhà ông bà cùng con cái làm, có nhà chỉ vài người. Công đoạn rèn gồm nung phôi thép đến đỏ rực, đập tạo hình trên đe, tôi thép trong nước hoặc dầu để tăng độ cứng, rồi mài bóng. Mỗi bước đòi hỏi sự chính xác mà người ngoài nhìn vào có thể không cảm nhận hết ngay.

Pác Rằng không cần nhiều lời giới thiệu hoa mỹ. Cả nhà cứ đứng giữa làng, nghe tiếng búa vọng ra từ bốn phía, nhìn những vệt lửa đỏ phừng lên rồi tắt theo từng nhịp tay thợ. Trong khoảnh khắc ấy, cả nhà sẽ hiểu vì sao một xóm nhỏ ven đường lại giữ được ngọn lửa rèn cháy suốt bao đời, và vẫn còn cháy mãi.