Công viên Địa chất Toàn cầu Non Nước Cao Bằng
Hơn năm trăm triệu năm. Đó là khoảng thời gian mà những tảng đá đang bao quanh chúng ta hôm nay đã trải qua.
Cả nhà hãy thử hình dung điều này: khu vực Cao Bằng từng là đáy biển. Rồi núi lửa phun dưới lòng biển, tạo ra một loại đá đặc biệt có hình dạng như những quả bóng tròn xếp chồng lên nhau mà các nhà địa chất gọi là bazan cầu gối. Sau đó biển rút, đất nâng lên, mưa và nước ngầm bào mòn đá vôi suốt hàng chục triệu năm, tạo ra hang động, tháp đá, thung lũng, hồ và những lỗ thủng xuyên núi. Rồi con người đến, dựng làng, học nghề, trồng lúa, làm hương, rèn sắt, dệt vải, viết sử.
Tất cả những thứ đó đang nằm trong vùng chúng ta gọi là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
UNESCO công nhận danh hiệu này vào tháng tư năm hai nghìn không trăm mười tám. Đến năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, sau kỳ tái thẩm định lần hai, UNESCO tiếp tục trao thẻ xanh và gia hạn thêm bốn năm. Đây không phải một điểm đến duy nhất. Đây là vùng rộng hơn ba nghìn sáu trăm tám mươi ba cây số vuông, trải trên ba mươi sáu xã phường của tỉnh Cao Bằng.
Trong vùng đó có hơn một trăm ba mươi điểm di sản địa chất, từ hóa thạch san hô cổ đến đá núi lửa, từ tháp karst đến hang ngầm, từ hồ nước đến ranh giới phân vị địa chất. Và bên trên tất cả những lớp đá đó là đời sống: làng nghề, tín ngưỡng, ngôn ngữ, âm nhạc của nhiều cộng đồng dân tộc khác nhau.
Khi đi tuyến phía Đông, điểm đầu tiên mà nhiều đoàn dừng lại là Đèo Mã Phục. Tên đèo gắn với truyền thuyết địa phương về Nùng Trí Cao, một thủ lĩnh thế kỷ mười một, khi con ngựa của ông không thể đi tiếp ở con đèo cao dốc này. Mã Phục nghĩa là ngựa quỳ. Đây là truyền thuyết dân gian, nhưng địa chất ở đây thì rất thật. Dưới chân đèo có bazan cầu gối màu xanh đen tiếp xúc với đá vôi trắng. Đó là dấu tích của một vụ phun trào núi lửa dưới biển cách đây khoảng hai trăm sáu mươi triệu năm.
Đi tiếp là Mắt Thần Núi, người Tày gọi là Phja Piót, nghĩa là núi thủng. Một lỗ tròn xuyên qua thân núi, đường kính hơn năm mươi mét, nằm trong khu vực hệ thống hồ Thang Hen với ba mươi sáu hồ tự nhiên liên thông nhau. Khi mùa khô, dưới chân núi là thung lũng cỏ. Khi mùa mưa, nước dâng lên và cả thung lũng biến thành hồ. Cục Di sản văn hóa đã xếp hạng đây là danh lam thắng cảnh quốc gia vào năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt.
Rời khỏi vùng đá núi, tuyến phía Đông đưa cả nhà qua ba làng nghề độc đáo của người Nùng An. Làng Dìa Trên làm giấy bản thủ công, loại giấy dùng trong tín ngưỡng dân gian và nghi lễ cộng đồng. Làng Phja Thắp làm hương hơn một trăm năm nay bằng nguyên liệu tự nhiên như quế, bồ kết, bầu hắt. Còn làng Pác Rằng ở xã Phúc Sen nổi tiếng với nghề rèn đã được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm hai nghìn không trăm mười chín. Tiếng búa trên đe sắt ở đây không phải mới, nó đã vang lên từ nhiều thế hệ trước.
Đến động Ngườm Ngao ở xã Đàm Thủy, dài hơn hai nghìn mét với ba cửa chính. Bên trong là thế giới của thạch nhũ và măng đá, của rèm đá và những hình khối mang tên thác vàng, thác bạc, cột chống trời, đài sen úp ngược và ruộng bậc thang.
Trên đường vào Ngườm Ngao, cả nhà sẽ đi qua làng đá Khuổi Ky. Đây là làng của người Tày với mười bốn nhà sàn bằng đá trên diện tích khoảng mười nghìn mét vuông, tựa lưng vào núi, mặt nhìn ra suối Khuổi Ky. Người Tày Trùng Khánh có tín ngưỡng thờ đá, vì vậy đá không chỉ ở tường và mái nhà, mà còn trong bếp lò, cối xay, hàng rào và móng nhà. Người Tày Trùng Khánh gắn những ngôi nhà đá này với giai đoạn nhà Mạc lên Cao Bằng xây thành quách, từ năm một nghìn năm trăm chín mươi tư đến năm một nghìn sáu trăm bảy mươi bảy.
Điểm cuối của tuyến phía Đông là thác Bản Giốc và chùa Phật tích Trúc Lâm Bản Giốc, hai điểm nằm ngay cạnh nhau, cách khoảng năm trăm mét.
Điều đẹp nhất khi đi vùng Công viên địa chất này không phải là đến nhiều điểm nhất có thể, mà là nhìn thấy sự kết nối. Địa chất tạo ra cảnh quan. Cảnh quan thu hút con người. Con người xây làng, học nghề, phát triển văn hóa. Tất cả cùng tồn tại trong một vùng di sản hơn năm trăm triệu năm tuổi.
Cả nhà thử tưởng tượng mà xem. Dưới chân mình là đá núi lửa từng nằm sâu dưới đáy biển. Trước mặt là một lỗ tròn xuyên thẳng qua thân núi, để lọt cả một khoảng trời. Đâu đó trong làng vọng ra tiếng búa nện trên đe sắt, đều đặn như đã vang lên suốt bao đời. Và mùi hương quế, hương bồ kết quyện trong gió.
Cao Bằng là nơi đá kể chuyện, và con người vẫn đang viết tiếp câu chuyện ấy. Một lần đứng giữa cao nguyên này, cả nhà sẽ hiểu vì sao nó đáng để cả nhân loại gìn giữ.