Làng đá Khuổi Ky

Có những ngôi làng mà vật liệu xây dựng cũng là lời giải thích cho tất cả mọi thứ xảy ra ở đó.

Làng đá Khuổi Ky là một ngôi làng như vậy. Ở đây, đá không chỉ ở tường và mái nhà. Đá còn ở móng, chân tảng, hàng rào, lối đi, cối xay và bếp lò. Người Tày ở xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh, Cao Bằng đã sống với đá lâu đến mức không ai biết chính xác từ bao giờ đá trở thành vật liệu trung tâm của đời sống họ.

Cả nhà đang đứng trước mười bốn căn nhà sàn bằng đá trên diện tích khoảng mười nghìn mét vuông. Làng dựa lưng vào núi đá. Phía trước là suối Khuổi Ky. Tên làng lấy từ tên con suối đó.

Điều đầu tiên cần quan sát không phải là ngôi nhà, mà là cách đá được dùng. Tường cao khoảng bảy đến tám mét, dày hơn ba mươi phân, chất kết dính là cát trộn đá vôi. Không phải xi măng. Không phải keo hiện đại. Cũng không phải gỗ hay rơm. Người ta dùng chính vật liệu của núi để xây nhà. Bên trong, nhà thường có hai tầng. Tầng dưới để vật dụng. Tầng trên chia thành gian giữa là phòng khách và bàn thờ, bên phải là phòng ngủ, bên trái là bếp và nơi chứa thóc gạo. Khi vào trong nhà mùa hè, cả nhà sẽ thấy ngay: tường đá dày giữ mát rất hiệu quả. Mùa đông, tường đá giữ ấm.

Đây là kiến trúc thích nghi với môi trường, không phải kiến trúc nhập khẩu hay bắt chước.

Người Tày ở Trùng Khánh có tín ngưỡng thờ đá. Đá được xem là biểu tượng của sự bền vững và che chở. Điều này giải thích vì sao đá không chỉ là vật liệu mà còn là một phần của đời sống tinh thần. Khi nhìn vào một bức tường đá ở đây, ta không chỉ nhìn thấy công trình xây dựng, mà còn nhìn thấy cách một cộng đồng lựa chọn sống gắn với môi trường tự nhiên của mình.

Theo nguồn du lịch và truyền kể địa phương, câu chuyện nhà sàn đá ở đây gắn với thời nhà Mạc lên Cao Bằng. Giai đoạn đó kéo dài từ năm một nghìn năm trăm chín mươi tư đến năm một nghìn sáu trăm bảy mươi bảy. Khi nhà Mạc xây thành quách phòng thủ, các nhà sàn bằng đá được dựng như những pháo đài nhỏ. Không có nghĩa là mọi ngôi nhà hiện tại đều nguyên bản từ thời đó. Nhưng vùng đất này có lịch sử dài hơn nhiều so với những gì mắt thường nhìn thấy.

Khuổi Ky nằm trong tuyến phía Đông của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, trên đường vào động Ngườm Ngao và gần khu thác Bản Giốc. Đây là điểm thường được ghép trong hành trình văn hóa và thiên nhiên của vùng Trùng Khánh.

Đến năm hai nghìn hai mươi lăm, làng có mười ba hộ cung cấp dịch vụ homestay và một đội văn nghệ phục vụ hát Then và đàn Tính. Hát Then là di sản văn hóa phi vật thể của người Tày, Nùng và Thái Việt Nam đã được UNESCO ghi danh là di sản đại diện của nhân loại.

Khuổi Ky không chỉ là một ngôi làng cổ. Nó là một ngôi làng đang sống: có người ở, có bếp lửa, có tiếng trẻ con, có những người già ngồi trước cửa. Điều đó làm cho trải nghiệm ở đây khác hẳn với tham quan một di tích bảo tàng.

Điều đáng nhớ nhất khi rời Khuổi Ky, có lẽ không phải là bức ảnh chụp được. Mà là cảm giác khi nhìn thấy đá vôi, từ đáy biển cổ đại hàng trăm triệu năm trước, cuối cùng trở thành bức tường của một ngôi nhà còn người đang ở hôm nay.