Bản Lũng Cẩm
Có một ngôi nhà ở Cao nguyên đá Đồng Văn mà chỉ cần nhìn thấy mái ngói âm dương phủ rêu và cái cối xay ngô trước cổng, cả nhà sẽ hiểu ngay tại sao bao nhiêu người tìm đến đây.
Ngôi nhà đó thuộc dòng họ Mua, nằm trong thôn Lũng Cẩm, xã Sủng Là, tỉnh Tuyên Quang, trước đây thuộc huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang. Người ta hay gọi là Nhà của Pao, vì chính ngôi nhà này từng được chọn làm bối cảnh cho bộ phim Chuyện của Pao, tác phẩm đoạt giải Cánh diều vàng năm hai nghìn lẻ năm. Ngôi nhà được xây dựng năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy và đến nay vẫn có người sinh sống.
Nhưng Lũng Cẩm không chỉ là câu chuyện về một bộ phim.
Lũng Cẩm là nơi cư trú lâu đời của người Mông cùng một số hộ Hoa, Nùng và Giáy. Cư dân ở đây đã sống trong thung lũng Sủng Là hàng trăm năm, xây nhà bằng đất trình tường, làm hàng rào bằng đá xếp tay, trồng ngô và dệt vải lanh. Thế mạnh của Lũng Cẩm là tính nguyên bản: người dân làm du lịch nhưng không đánh đổi kiến trúc hay phong tục.
Khi đi vào Lũng Cẩm, cả nhà sẽ thấy những thứ mà hiếm bản làng nào còn giữ được. Đó là con đường đất nhỏ viền đá. Là những bức tường trình tường màu vàng nâu, dày và chắc, được làm từ đất trộn rơm và đất sét. Là hàng rào đá xếp tay không có vữa, thấp vừa tầm ngực, uốn theo địa hình thung lũng. Là mái ngói âm dương xanh xám, phủ rêu theo năm tháng. Và là tiếng cối xay ngô, tiếng khèn vang lên vào ngày hội.
Nhà của Pao còn giữ nguyên sân trời lát đá, cối xay ngô trước cổng, mái ngói âm dương phủ rêu và gian bếp treo ngô giống. Nhà được xây theo kiểu khép kín bốn hướng, chính giữa là sân trời, cổng gỗ dày và vững. Đây là một mẫu nhà trình tường hoàn chỉnh, kiến trúc đặc trưng của người Mông vùng cao nguyên đá.
Điều khiến nơi đây đặc biệt là nó không phải một bảo tàng. Đây là nhà của người ta, và họ vẫn đang sống ở đó, vẫn nhóm bếp, vẫn treo ngô giống trên gác như bao đời nay.
Lũng Cẩm còn có một chiều sâu khác mà ít khách biết tới. Khu vực Lũng Cẩm và Sủng Là nằm trong Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn. Cao nguyên đá này có cảnh quan karst đá vôi, hẻm vực và đỉnh núi với lịch sử địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm. Cụm di sản ranh giới địa tầng Lũng Cẩm và Sủng Là được khoanh vùng bảo vệ trong bản đồ di sản địa chất huyện Đồng Văn. Điều đó có nghĩa là những mảng đá vôi và vách núi bao quanh thung lũng Sủng Là không chỉ tạo ra cảnh đẹp mà còn là trang sách địa chất của hàng trăm triệu năm Trái Đất.
Bản làng đứng trên nền đá đó. Người Mông đã chọn thung lũng này để sinh sống vì nơi đây có đất canh tác, nước từ núi chảy xuống và mảng núi đá che gió. Sự thích nghi giữa con người và địa hình núi đá là thứ tạo nên Lũng Cẩm.
Trong thôn có gần năm mươi hộ tham gia hoạt động du lịch. Trong bản có ba mươi hai gian hàng trưng bày và bán sản phẩm địa phương, cùng những nhà cho khách lưu trú và nấu ăn. Những sản phẩm du khách hay mua là thổ cẩm dệt lanh, bánh từ hạt tam giác mạch và rượu ngô men lá. Đây là các sản phẩm gắn liền với đời sống lâu nay của người Mông, không phải hàng làm ra chỉ để bán cho khách.
Mùa hoa tam giác mạch thường vào tháng mười, tháng mười một, khi những cánh đồng nhỏ quanh bản trải ra màu hồng tím. Đây cũng là thời điểm đông khách nhất. Nhưng Lũng Cẩm đẹp quanh năm, và đẹp khác nhau theo mùa: mùa xuân có hoa đào, hoa mận; mùa hè có ngô xanh; mùa đông có sương và ánh nắng nghiêng trên mái ngói.
Lũng Cẩm là một chương trong câu chuyện lớn của Cao nguyên đá, bên cạnh Dinh họ Vương, Cột cờ Lũng Cú và thị trấn Phó Bảng. Nhưng Lũng Cẩm là nơi giúp cả nhà hiểu được nhịp sống thực của vùng đất này, nơi con người và núi đá đã nương vào nhau qua bao đời.
Một thung lũng nhỏ giữa núi đá, mái ngói phủ rêu, tiếng khèn buổi sáng. Và câu chuyện về ngôi nhà đất vẫn có người ở, đã tồn tại từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy. Đó là Lũng Cẩm.