Công viên Địa chất Cao nguyên đá Đồng Văn
Cả nhà hãy nghĩ về khái niệm thời gian theo cách này.
Mỗi vách đá các bạn sẽ nhìn thấy trên con đường vào Cao nguyên đá Đồng Văn không phải đơn giản là một bức tường đá. Đó là một trang sách. Mỗi lớp đá là một khoảng thời gian. Và toàn bộ bộ sách đó dày hơn năm trăm năm mươi triệu năm. UNESCO, tổ chức khoa học và văn hóa Liên Hợp Quốc, mô tả khu vực này là vùng karst đá vôi có lịch sử địa chất bắt đầu từ kỷ Cambri. Trong các lớp đá đó người ta tìm thấy hóa thạch của tay cuộn, bọ ba thùy, trùng lỗ, san hô và nhiều sinh vật cổ đại khác. Một số lớp đá đánh dấu hai sự kiện tuyệt chủng lớn trong lịch sử Trái đất, một cách khoảng ba trăm sáu mươi triệu năm trước, một cách khoảng hai trăm năm mươi triệu năm trước.
Vào ngày mùng ba tháng mười năm hai nghìn mười, tại Lesvos ở Hy Lạp, Cao nguyên đá Đồng Văn được công nhận là thành viên chính thức của Mạng lưới Công viên Địa chất Toàn cầu. Đây là công viên địa chất đầu tiên của Việt Nam và là công viên thứ hai ở Đông Nam Á tại thời điểm đó.
Vùng lõi lịch sử của cao nguyên đá trải dài trên bốn huyện Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn và Mèo Vạc của Hà Giang cũ. Sau khi tỉnh Hà Giang sáp nhập vào Tuyên Quang, các nguồn du lịch của tỉnh Tuyên Quang hiện tiếp tục giới thiệu cao nguyên đá như một biểu tượng di sản của địa phương. Diện tích toàn vùng hơn hai nghìn ba trăm bốn mươi lăm cây số vuông, độ cao trung bình từ một nghìn đến một nghìn sáu trăm mét so với mực nước biển.
Hành trình thông thường bắt đầu từ thành phố Hà Giang cũ, đi theo Quốc lộ bốn C qua Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn rồi kết thúc ở Mèo Vạc. Quãng đường này không chỉ dài về cây số mà dày về trải nghiệm. Từ Quản Bạ trở vào, mỗi khúc cua, mỗi đoạn đèo là một khung cảnh mới: núi đá vôi cao dần, thung lũng sâu xuống, và đời sống của người dân trên đá dần hiện ra rõ hơn.
UNESCO nêu bật điểm đặc trưng của địa hình ở đây là hẻm vực. Hẻm Tu Sản, nằm giữa đoạn Mèo Vạc và đèo Mã Pí Lèng, được đánh giá là một trong những hẻm vực sâu nhất Đông Nam Á với độ sâu khoảng bảy trăm đến tám trăm mét. Sông Nho Quế chảy dưới đáy hẻm đó. Nhìn từ đỉnh đèo Mã Pí Lèng xuống, dòng sông trông như một sợi chỉ xanh biếc nằm giữa hai vách đá dựng thẳng.
Nhưng cao nguyên đá không chỉ là địa chất. Đây còn là nơi cư trú của mười bảy nhóm dân tộc, nhiều cộng đồng đã sống trên đá từ sáu trăm đến tám trăm năm nay. Đồng bào trồng ngô trong hốc đá, dựng nhà trình tường bằng đất và đá, giữ nghề thủ công, tiếng khèn và lễ hội.
Đồng Văn là nơi cả hai lớp di sản gặp nhau. Phố cổ Đồng Văn có khoảng bốn mươi ngôi nhà cổ, có nhà từ năm một nghìn tám trăm chín mươi, phản ánh kiến trúc chợ vùng cao. Dinh thự họ Vương ở Sà Phìn được xây bằng đá xanh và gỗ pơ mu, với họa tiết chạm khắc rồng, phượng và dơi tượng trưng cho quyền quý và thịnh vượng. Cột cờ Lũng Cú trên đỉnh núi Rồng cao khoảng một nghìn bảy trăm mét là điểm nhìn về biên giới phía Bắc.
Mùa hoa tam giác mạch từ tháng mười đến tháng mười hai phủ màu hồng tím lên các thung lũng và sườn đồi, làm thay đổi hoàn toàn gam màu của cao nguyên vốn xám lam quanh năm.
Hãy hình dung cả nhà đứng trên đỉnh đèo Mã Pí Lèng khi chiều xuống. Dưới chân là hẻm Tu Sản với dòng Nho Quế xanh biếc như một sợi chỉ. Quanh mình là những dãy núi đá vôi đã đứng đó hơn năm trăm năm mươi triệu năm, và những nương ngô bám vào hốc đá của bao thế hệ người Mông, người Lô Lô. Đất đá, con người và thời gian cùng thở chung một nhịp. Đó là Cao nguyên đá Đồng Văn, một vùng di sản sống mà ai đã một lần đặt chân đến đều mang theo trong lòng mãi mãi.