Hang Lùng Khúy
Trong lòng núi đá vôi ở xã Quản Bạ, có một không gian rộng hơn mười bốn nghìn mét vuông, với bốn cửa hang mở ra ở độ cao gần chín trăm mét.
Đó là Hang Lùng Khúy.
Tên Lùng Khúy trong tiếng địa phương thường được giải thích là "rồng trong khe đá" hoặc "rồng trong đá". Người địa phương lưu truyền truyền thuyết về thần Rồng, về cô gái Mông và về một cái giếng kỳ diệu trong lòng hang, câu chuyện dân gian đã sống nhiều thế hệ cùng ngọn núi này.
Hang nằm ở thôn Lùng Khúy, xã Quản Bạ, tỉnh Tuyên Quang. Trước năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, khu vực này thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang; sau khi Hà Giang và Tuyên Quang sáp nhập từ ngày một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, địa danh thuộc tỉnh mới. Từ khu vực Tam Sơn, theo Discover Hà Giang, đường đến hang khoảng mười cây số.
Năm hai nghìn không trăm mười sáu, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản Việt Nam thực hiện khảo sát và ghi lại các số liệu được Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Hà Giang đăng lại: hang dài năm trăm mười bảy phẩy năm mét, sâu ba mươi mốt mét, tổng diện tích mười bốn nghìn chín trăm tám mươi ba mét vuông, và có bốn cửa hang ở độ cao từ tám trăm bảy mươi lăm đến tám trăm chín mươi mốt mét so với mực nước biển. Đây không chỉ là những con số trừu tượng: chúng cho thấy đây là một hệ thống hang karst cỡ lớn, phát triển trong khối đá vôi thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn.
UNESCO mô tả vùng Cao nguyên đá Đồng Văn là khu vực đá vôi có lịch sử địa chất hơn năm trăm năm mươi triệu năm, với nhiều đặc điểm karst quan trọng. Hang Lùng Khúy được hình thành trong môi trường đó: nước thấm qua các khe đá, hòa tan canxi, cắt sâu vào khối đá vôi theo thời gian hàng chục hoặc hàng trăm nghìn năm, để lại những buồng hang và khe hẹp. Xung quanh hang, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Hà Giang mô tả địa hình karst dạng cụm lũng, đỉnh với thung lũng treo và hố sụt, phát triển trong môi trường vùng biển cổ hơn bốn trăm triệu năm trước.
Bên trong hang là hệ thống thạch nhũ, măng đá, cột đá và rèm đá. Theo Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Hà Giang, các dạng nhũ, măng, cột, rèm và viền đá hiện diện trên chiều dài tham quan hơn bốn trăm mét. Mỗi khối nhũ đá là kết quả của nước nhỏ giọt từ trần hang, mang canxi theo và lắng đọng từng milimet một qua nhiều thế kỷ. Tiếng nước nhỏ giọt trong hang là âm thanh đặc trưng của môi trường này, là minh chứng sống động rằng hang vẫn đang "lớn lên" rất chậm.
Bên trong hang đã có hệ thống bậc lên xuống, cầu thang sắt và đèn chiếu sáng, đủ để đi bộ suốt hành trình quan sát cột đá và nhũ đá theo từng điểm dừng. Cửa vào của hang cao khoảng hai phẩy năm mét và rộng khoảng bốn phẩy bảy mét, mở ra một thế giới khác hẳn bên ngoài.
Hang Lùng Khúy mở cửa đón khách từ năm hai nghìn không trăm mười lăm. Phí tham quan là ba mươi nghìn đồng mỗi người, theo Nghị quyết số ba mươi chín của Hội đồng Nhân dân tỉnh Tuyên Quang, hiệu lực từ ngày một tháng giêng năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu.
Trong lòng đá vôi hơn bốn trăm triệu năm tuổi, tiếng nước nhỏ giọt vẫn tiếp tục công việc của nó. Lũng Khúy không ồn ào, không hoành tráng như những hang động nổi tiếng, nhưng có sự nguyên sơ và tĩnh lặng mà ít nơi nào còn giữ được.