Cây đa Tân Trào
Có những nơi, chỉ đứng yên một chỗ mà cả một lớp lịch sử hiện ra trước mắt.
Chúng ta đang đứng ở thôn Tân Lập, xã Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Trước mặt là một cây đa cổ thụ. Nhưng đây không phải cây đa bình thường. Đây là Cây đa Tân Trào, biểu tượng cách mạng của Thủ đô khu giải phóng, theo cách gọi của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam.
Hãy để cả nhà tưởng tượng một buổi chiều tháng Tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Đất nước đang ở vào khoảnh khắc sục sôi nhất của Cách mạng Tháng Tám. Thế chiến thứ hai sắp kết thúc. Quân Nhật đang trong tình trạng rệu rã. Và ở ngay dưới gốc cây đa này, một sự kiện đã xảy ra, làm thay đổi vận mệnh dân tộc.
Chiều ngày mười sáu tháng Tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, đồng chí Võ Nguyên Giáp thay mặt Ủy ban Khởi nghĩa đứng đây đọc Quân lệnh số một. Đó là mệnh lệnh chính thức phát động toàn quốc khởi nghĩa. Ngay sau lễ đọc lệnh, quân Giải phóng Việt Nam làm lễ xuất quân công khai lần đầu tiên, rồi lên đường qua Thái Nguyên tiến về giải phóng Thủ đô Hà Nội. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam ghi rằng buổi lễ hôm đó có sự chứng kiến của nhân dân xã Tân Trào và sáu mươi đại biểu toàn quốc đang dự Quốc dân Đại hội tại Tân Trào.
Sáu mươi đại biểu đến từ khắp nơi. Rừng núi chiến khu. Một gốc đa. Và một lệnh khởi nghĩa. Đó là khoảnh khắc mà những thứ rất nhỏ gặp những thứ rất lớn.
Khu không gian quanh cây đa này còn lưu giữ một chi tiết nữa. Báo Tuyên Quang ghi rằng cách cây đa khoảng ba mươi mét về phía bắc là Nhà Cứu Quốc, nơi Văn phòng Khu giải phóng từng tổ chức nhiều buổi học chính trị cho bộ đội, cán bộ và nhân dân. Nghĩa là khu vực mà cả nhà đang đứng không chỉ là nơi diễn ra một buổi lễ lịch sử, mà còn là không gian sinh hoạt thường nhật của một trung tâm cách mạng.
Bây giờ, cả nhà hãy nhìn lên tán cây. Cây đa mà chúng ta thấy hôm nay đã trải qua một hành trình đặc biệt không kém.
Theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, cây đa Tân Trào từng gồm hai cây, người dân trong làng quen gọi là cây đa ông và cây đa bà. Đến năm hai nghìn lẻ tám, cả hai cây đều suy kiệt nặng nề. Cây đa ông chỉ còn một nhánh nhỏ. Cây đa bà chỉ còn một cành duy nhất hướng về phía đông bắc. Một cây di tích lịch sử quan trọng bậc nhất của tỉnh đang đứng trước nguy cơ tàn lụi.
Từ năm hai nghìn lẻ tám đến năm hai nghìn mười, tỉnh Tuyên Quang và Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đã triển khai phương án chăm sóc, phục hồi. Một trong những việc họ làm là chiết cành để lưu giữ nguồn gen. Hai mươi mốt trong tổng số hai mươi sáu cành chiết thành công. Câu chuyện phục hồi này, theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, còn bao gồm việc dùng hệ thống cốt thép, móng bê tông và cột thép ống để chống đỡ thân cây.
Cái cây đang sống và lớn trở lại trước mắt cả nhà là kết quả của bao năm bảo tồn kiên trì đó.
Và còn một mốc nữa đáng nhớ. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, tức ba mươi năm sau Cách mạng Tháng Tám, Bộ Văn hóa cấp bằng xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia cho Cây đa Tân Trào, theo Báo Tuyên Quang. Đây là một trong những di tích lịch sử được xếp hạng sớm nhất tại Tuyên Quang.
Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Tân Trào là một hệ thống rộng lớn. Theo Báo Tuyên Quang, toàn khu có một trăm tám mươi ba di tích, trải qua nhiều thế hệ lưu giữ, trong đó có bốn mươi mốt di tích cấp quốc gia và năm mươi di tích cấp tỉnh. Cây đa Tân Trào là một điểm trong mạng lưới ấy, nhưng lại là điểm mà rất nhiều người đặt chân tới đầu tiên, bởi ý nghĩa và câu chuyện đặc biệt còn vang vọng nơi này.
Và khi cả nhà đứng ở đây, có thể nhớ đến điều này: hàng triệu người đã đi qua cuộc chiến dài nhất của dân tộc, và con đường của họ bắt đầu từ rất nhiều nơi. Nhưng có một buổi chiều tháng Tám, ở một làng nhỏ giữa rừng Tuyên Quang, dưới một gốc đa, tất cả cùng được gọi lên đường. Cây đa này đã chứng kiến khoảnh khắc đó.