Đèo De - ATK Định Hóa
Có những nơi mà khi đến, ta không chỉ nhìn thấy phong cảnh mà còn nhìn thấy một phần của lịch sử dân tộc. Đèo De ở xã Phú Đình, Thái Nguyên là một nơi như thế.
Trước khi đặt chân lên đây, cả nhà hãy đặt điểm đến này vào đúng bối cảnh của nó. Đèo De không phải một địa danh tách rời. Nó nằm trong quần thể Khu di tích lịch sử An toàn khu Định Hóa, gọi tắt là ATK Định Hóa, đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số năm trăm bốn mươi tám của Thủ tướng Chính phủ ngày mùng mười tháng năm năm hai nghìn mười hai.
ATK Định Hóa là cụm di tích lịch sử gắn với một giai đoạn quyết định của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy đến năm một nghìn chín trăm năm mươi bốn, Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ đã chọn vùng Phú Đình làm nơi ở, làm việc và lãnh đạo cách mạng. Đây là lý do người ta gọi nơi này là "Thủ đô kháng chiến, Thủ đô gió ngàn".
Phú Đình là vùng lõi của ATK Định Hóa. Núi rừng che phủ, địa hình hiểm trở, đường vào gấp khúc, không quân địch khó xác định mục tiêu. Đây là lợi thế mà người lãnh đạo kháng chiến lựa chọn một cách có chủ ý.
Trên đỉnh Đèo De, thuộc xóm Tỉn Keo của xã Phú Đình, có Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là điểm dừng để dâng hương và tưởng nhớ. Nhà tưởng niệm tựa vào dãy núi Hồng lịch sử, nhìn về phía thung lũng Phú Đình bên dưới.
Trên đường lên, cả nhà sẽ đi qua hai đoạn bậc đá. Từ tứ trụ lên Tam quan có một trăm mười lăm bậc, và từ Tam quan lên Nhà tưởng niệm có bảy mươi chín bậc. Mỗi bước chân như một nhịp nhắc nhớ về những tháng năm cả dân tộc leo dốc để giữ nước.
Cái tên Tỉn Keo cũng có lớp nghĩa riêng. "Tỉn Keo" trong tiếng Tày nghĩa là "chân đèo". Đồi Tỉn Keo nằm ngay ở chân Đèo De, cũng thuộc xóm Tỉn Keo. Địa danh gắn với địa hình, địa hình gắn với ký ức. Đây là cách mà các cộng đồng người Tày ở vùng Định Hóa lưu giữ lịch sử của mình qua từng cái tên đặt cho núi, cho đèo, cho xóm làng.
Đèo De trong ngữ cảnh ATK Định Hóa còn có thể được kết nối với nhiều điểm khác ở xã Phú Đình như Lán Khuôn Tát, đồi Phong Tướng hay đồi Khau Tý. Xa hơn nữa là Bảo Biên, nơi có di tích nơi ở và làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Những điểm này không phải xa nhau về địa lý, nhưng mỗi nơi lại mang một câu chuyện riêng.
Phú Đình không chỉ là lịch sử. Vùng đất này còn giữ nhiều sinh hoạt văn hóa cộng đồng như hát Then, đàn Tính, lễ hội Lồng Tồng, nghề đan nón Tày, trồng và chế biến chè. Đó là nền văn hóa sống của người Tày ở đây, tạo nên bối cảnh để cả nhà hiểu mình đang đứng ở đâu và người nơi này đã sống như thế nào qua bao thế hệ.
Đèo De không phải điểm tham quan giải trí. Đứng trên đỉnh đèo, nhìn xuống thung lũng Phú Đình còn chìm trong sương sớm, cả nhà sẽ hiểu vì sao người ta chọn nơi này để giữ ngọn lửa của cả một cuộc kháng chiến.